VIRGIL AENEIS

Books 1-12 continuous/searchable



To search for a Book, use your browser FIND with a dot after the Roman numeral, e.g. Book V. for the fifth book. Line searches are done with the book/line numbers for each line, with a colon betwen the numbers, e.g. 3:233. Word searches will find the word in compounds, for a separate word enter a space before and after the searched word. Download to your HD at about 700k.




Book I.

1:1       Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris

1:2       Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

1:3       litora, multum ille et terris iactatus et alto

1:4       vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

1:5       multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,

1:6       inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

1:7       Albanique patres, atque altae moenia Romae.

1:8       Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

1:9       quidve dolens, regina deum tot volvere casus

1:10       insignem pietate virum, tot adire labores

1:11       impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

1:12       Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

1:13       Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

1:14       ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

1:15       quam Iuno fertur terris magis omnibus unam

1:16       posthabita coluisse Samo; hic illius arma,

1:17       hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

1:18       si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

1:19       Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

1:20       audierat, Tyrias olim quae verteret arces;

1:21       hinc populum late regem belloque superbum

1:22       venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

1:23       Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

1:24       prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis‹

1:25       necdum etiam causae irarum saevique dolores

1:26       exciderant animo: manet alta mente repostum

1:27       iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

1:28       et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

1:29       His accensa super, iactatos aequore toto

1:30       Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,

1:31       arcebat longe Latio, multosque per annos

1:32       errabant, acti fatis, maria omnia circum.

1:33       Tantae molis erat Romanam condere gentem!

1:34       Vix e conspectu Siculae telluris in altum

1:35       vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,

1:36       cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

1:37       haec secum: 'Mene incepto desistere victam,

1:38       nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

1:39       Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

1:40       Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,

1:41       unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

1:42       Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

1:43       disiecitque rates evertitque aequora ventis,

1:44       illum expirantem transfixo pectore flammas

1:45       turbine corripuit scopuloque infixit acuto.

1:46       Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

1:47       et soror et coniunx, una cum gente tot annos

1:48       bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

1:49       praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'

1:50       Talia flammato secum dea corde volutans

1:51       nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

1:52       Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

1:53       luctantes ventos tempestatesque sonoras

1:54       imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

1:55       Illi indignantes magno cum murmure montis

1:56       circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

1:57       sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

1:58       Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

1:59       quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

1:60       Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,

1:61       hoc metuens, molemque et montis insuper altos

1:62       imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

1:63       et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

1:64       Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

1:65       'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex

1:66       et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

1:67       gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

1:68       Ilium in Italiam portans victosque Penates:

1:69       incute vim ventis submersasque obrue puppes,

1:70       aut age diversos et disiice corpora ponto.

1:71       Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

1:72       quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

1:73       conubio iungam stabili propriamque dicabo,

1:74       omnis ut tecum meritis pro talibus annos

1:75       exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'

1:76       Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes

1:77       explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

1:78       Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

1:79       concilias, tu das epulis accumbere divom,

1:80       nimborumque facis tempestatumque potentem.'

1:81       Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

1:82       impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

1:83       qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

1:84       Incubuere mari, totumque a sedibus imis

1:85       una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis

1:86       Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

1:87       Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

1:88       Eripiunt subito nubes caelumque diemque

1:89       Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

1:90       Intonuere poli, et crebris micat ignibus aether,

1:91       praesentemque viris intentant omnia mortem.

1:92       Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

1:93       ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

1:94       talia voce refert: 'O terque quaterque beati,

1:95       quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis

1:96       contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

1:97       Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

1:98       non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

1:99       saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

1:100       Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis

1:101       scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'

1:102       Talia iactanti stridens Aquilone procella

1:103       velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

1:104       Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

1:105       dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.

1:106       Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens

1:107       terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

1:108       Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet‹

1:109       saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras‹

1:110       dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto

1:111       in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,

1:112       inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

1:113       Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

1:114       ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

1:115       in puppim ferit: excutitur pronusque magister

1:116       volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

1:117       torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

1:118       Adparent rari nantes in gurgite vasto,

1:119       arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

1:120       Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,

1:121       et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

1:122       vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

1:123       accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

1:124       Interea magno misceri murmure pontum,

1:125       emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis

1:126       stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

1:127       prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

1:128       Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

1:129       fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

1:130       nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.

1:131       Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

1:132       'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

1:133       Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

1:134       miscere, et tantas audetis tollere moles?

1:135       Quos ego‹sed motos praestat componere fluctus.

1:136       Post mihi non simili poena commissa luetis.

1:137       Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

1:138       non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

1:139       sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

1:140       vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula

1:141       Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'

1:142       Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

1:143       collectasque fugat nubes, solemque reducit.

1:144       Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

1:145       detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;

1:146       et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

1:147       atque rotis summas levibus perlabitur undas.

1:148       Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

1:149       seditio, saevitque animis ignobile volgus,

1:150       iamque faces et saxa volant‹furor arma ministrat;

1:151       tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

1:152       conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

1:153       ille regit dictis animos, et pectora mulcet,‹

1:154       sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

1:155       prospiciens genitor caeloque invectus aperto

1:156       flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

1:157       Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

1:158       contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

1:159       Est in secessu longo locus: insula portum

1:160       efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto

1:161       frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

1:162       Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

1:163       in caelum scopuli, quorum sub vertice late

1:164       aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

1:165       desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.

1:166       Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

1:167       intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

1:168       nympharum domus: hic fessas non vincula navis

1:169       ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

1:170       Huc septem Aeneas collectis navibus omni

1:171       ex numero subit; ac magno telluris amore

1:172       egressi optata potiuntur Troes harena,

1:173       et sale tabentis artus in litore ponunt.

1:174       Ac primum silici scintillam excudit Achates,

1:175       succepitque ignem foliis, atque arida circum

1:176       nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

1:177       Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

1:178       expediunt fessi rerum, frugesque receptas

1:179       et torrere parant flammis et frangere saxo.

1:180       Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem

1:181       prospectum late pelago petit, Anthea si quem

1:182       iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

1:183       aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

1:184       Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

1:185       prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur

1:186       a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

1:187       Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

1:188       corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

1:189       ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

1:190       cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem

1:191       miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

1:192       nec prius absistit, quam septem ingentia victor

1:193       corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

1:194       Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

1:195       Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes

1:196       litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

1:197       dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

1:198       'O socii‹neque enim ignari sumus ante malorum‹

1:199       O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

1:200       Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis

1:201       accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

1:202       experti: revocate animos, maestumque timorem

1:203       mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

1:204       Per varios casus, per tot discrimina rerum

1:205       tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas

1:206       ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

1:207       Durate, et vosmet rebus servate secundis.'

1:208       Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

1:209       spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

1:210       Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;

1:211       tergora deripiunt costis et viscera nudant;

1:212       pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

1:213       litore aena locant alii, flammasque ministrant.

1:214       Tum victu revocant vires, fusique per herbam

1:215       implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.

1:216       Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

1:217       amissos longo socios sermone requirunt,

1:218       spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

1:219       sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

1:220       Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,

1:221       nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

1:222       fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

1:223       Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

1:224       despiciens mare velivolum terrasque iacentis

1:225       litoraque et latos populos, sic vertice caeli

1:226       constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

1:227       Atque illum talis iactantem pectore curas

1:228       tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

1:229       adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque

1:230       aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

1:231       quid meus Aeneas in te committere tantum,

1:232       quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

1:233       cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

1:234       Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

1:235       hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

1:236       qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

1:237       pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

1:238       Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

1:239       solabar, fatis contraria fata rependens;

1:240       nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

1:241       insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

1:242       Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

1:243       Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

1:244       regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

1:245       unde per ora novem vasto cum murmure montis

1:246       it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

1:247       Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

1:248       Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

1:249       Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

1:250       nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

1:251       navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

1:252       prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

1:253       Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'

1:254       Olli subridens hominum sator atque deorum,

1:255       voltu, quo caelum tempestatesque serenat,

1:256       oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

1:257       'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

1:258       fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

1:259       moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

1:260       magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

1:261       Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

1:262       longius et volvens fatorum arcana movebo)

1:263       bellum ingens geret Italia, populosque feroces

1:264       contundet, moresque viris et moenia ponet,

1:265       tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

1:266       ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

1:267       At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

1:268       additur,‹Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,‹

1:269       triginta magnos volvendis mensibus orbis

1:270       imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

1:271       transferet, et longam multa vi muniet Albam.

1:272       Hic iam ter centum totos regnabitur annos

1:273       gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

1:274       Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

1:275       Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

1:276       Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

1:277       moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

1:278       His ego nec metas rerum nec tempora pono;

1:279       imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

1:280       quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

1:281       consilia in melius referet, mecumque fovebit

1:282       Romanos rerum dominos gentemque togatam:

1:283       sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

1:284       cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

1:285       servitio premet, ac victis dominabitur Argis.

1:286       Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

1:287       imperium oceano, famam qui terminet astris,‹

1:288       Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

1:289       Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

1:290       accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

1:291       Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

1:292       cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

1:293       iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

1:294       claudentur Belli portae; Furor impius intus,

1:295       saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis

1:296       post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'

1:297       Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

1:298       ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

1:299       hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

1:300       finibus arceret: volat ille per aera magnum

1:301       remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

1:302       Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

1:303       corda volente deo; in primis regina quietum

1:304       accipit in Teucros animum mentemque benignam.

1:305       At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

1:306       ut primum lux alma data est, exire locosque

1:307       explorare novos, quas vento accesserit oras,

1:308       qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

1:309       quaerere constituit, sociisque exacta referre

1:310       Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

1:311       arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

1:312       occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

1:313       bina manu lato crispans hastilia ferro.

1:314       Cui mater media sese tulit obvia silva,

1:315       virginis os habitumque gerens, et virginis arma

1:316       Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

1:317       Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

1:318       Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

1:319       venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

1:320       nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

1:321       Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum

1:322       vidistis si quam hic errantem forte sororum,

1:323       succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

1:324       aut spumantis apri cursum clamore prementem.'

1:325       Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:

1:326       'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum‹

1:327       O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

1:328       mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe‹

1:329       an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?‹

1:330       sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

1:331       et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

1:332       iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

1:333       erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

1:334       multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'

1:335       Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;

1:336       virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

1:337       purpureoque alte suras vincire cothurno.

1:338       Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

1:339       sed fines Libyci, genus intractabile bello.

1:340       Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

1:341       germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

1:342       ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

1:343       'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

1:344       Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

1:345       cui pater intactam dederat, primisque iugarat

1:346       ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

1:347       Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

1:348       Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

1:349       impius ante aras, atque auri caecus amore,

1:350       clam ferro incautum superat, securus amorum

1:351       germanae; factumque diu celavit, et aegram,

1:352       multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

1:353       Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

1:354       coniugis, ora modis attollens pallida miris,

1:355       crudeles aras traiectaque pectora ferro

1:356       nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

1:357       Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

1:358       auxiliumque viae veteres tellure recludit

1:359       thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

1:360       His commota fugam Dido sociosque parabat:

1:361       conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

1:362       aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

1:363       corripiunt, onerantque auro: portantur avari

1:364       Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

1:365       Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis

1:366       moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

1:367       mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

1:368       taurino quantum possent circumdare tergo.

1:369       Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

1:370       quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille

1:371       suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

1:372       'O dea, si prima repetens ab origine pergam,

1:373       et vacet annalis nostrorum audire laborum,

1:374       ante diem clauso componat Vesper Olympo.

1:375       Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

1:376       Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

1:377       forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

1:378       Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

1:379       classe veho mecum, fama super aethera notus.

1:380       Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.

1:381       Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

1:382       matre dea monstrante viam, data fata secutus;

1:383       vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

1:384       Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

1:385       Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem

1:386       passa Venus medio sic interfata dolore est:

1:387       'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

1:388       vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

1:389       Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

1:390       Namque tibi reduces socios classemque relatam

1:391       nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

1:392       ni frustra augurium vani docuere parentes.

1:393       Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

1:394       aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

1:395       turbabat caelo; nunc terras ordine longo

1:396       aut capere, aut captas iam despectare videntur:

1:397       ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

1:398       et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

1:399       haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

1:400       aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

1:401       Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'

1:402       Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

1:403       ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

1:404       spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

1:405       et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

1:406       adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

1:407       'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

1:408       ludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

1:409       non datur, ac veras audire et reddere voces?'

1:410       Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:

1:411       at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

1:412       et multo nebulae circum dea fudit amictu,

1:413       cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

1:414       molirive moram, aut veniendi poscere causas.

1:415       Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

1:416       laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

1:417       ture calent arae, sertisque recentibus halant.

1:418       Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

1:419       Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

1:420       imminet, adversasque adspectat desuper arces.

1:421       Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

1:422       miratur portas strepitumque et strata viarum.

1:423       Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

1:424       molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

1:425       pars optare locum tecto et concludere sulco.

1:426       [Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]

1:427       hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

1:428       fundamenta locant alii, immanisque columnas

1:429       rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

1:430       Qualis apes aestate nova per florea rura

1:431       exercet sub sole labor, cum gentis adultos

1:432       educunt fetus, aut cum liquentia mella

1:433       stipant et dulci distendunt nectare cellas,

1:434       aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

1:435       ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:

1:436       fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

1:437       'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'

1:438       Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

1:439       Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

1:440       per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

1:441       Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

1:442       quo primum iactati undis et turbine Poeni

1:443       effodere loco signum, quod regia Iuno

1:444       monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

1:445       egregiam et facilem victu per saecula gentem.

1:446       Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

1:447       condebat, donis opulentum et numine divae,

1:448       aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

1:449       aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

1:450       Hoc primum in luco nova res oblata timorem

1:451       leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

1:452       ausus, et adflictis melius confidere rebus.

1:453       Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

1:454       reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

1:455       artificumque manus inter se operumque laborem

1:456       miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

1:457       bellaque iam fama totum volgata per orbem,

1:458       Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

1:459       Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,

1:460       quae regio in terris nostri non plena laboris?

1:461       En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

1:462       sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

1:463       Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'

1:464       Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

1:465       multa gemens, largoque umectat flumine voltum.

1:466       Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

1:467       hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

1:468       hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

1:469       Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

1:470       adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno

1:471       Tydides multa vastabat caede cruentus,

1:472       ardentisque avertit equos in castra, prius quam

1:473       pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

1:474       Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

1:475       infelix puer atque impar congressus Achilli,

1:476       fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

1:477       lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

1:478       per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

1:479       Interea ad templum non aequae Palladis ibant

1:480       crinibus Iliades passis peplumque ferebant,

1:481       suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

1:482       diva solo fixos oculos aversa tenebat.

1:483       Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

1:484       exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

1:485       Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,

1:486       ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

1:487       tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

1:488       Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

1:489       Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

1:490       Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis

1:491       Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

1:492       aurea subnectens exsertae cingula mammae,

1:493       bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

1:494       Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

1:495       dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,

1:496       regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

1:497       incessit magna iuvenum stipante caterva.

1:498       Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

1:499       exercet Diana choros, quam mille secutae

1:500       hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram

1:501       fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

1:502       Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

1:503       talis erat Dido, talem se laeta ferebat

1:504       per medios, instans operi regnisque futuris.

1:505       Tum foribus divae, media testudine templi,

1:506       saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

1:507       Iura dabat legesque viris, operumque laborem

1:508       partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

1:509       cum subito Aeneas concursu accedere magno

1:510       Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,

1:511       Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

1:512       dispulerat penitusque alias avexerat oras.

1:513       Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

1:514       laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

1:515       ardebant; sed res animos incognita turbat.

1:516       Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

1:517       quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

1:518       quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

1:519       orantes veniam, et templum clamore petebant.

1:520       Postquam introgressi et coram data copia fandi,

1:521       maximus Ilioneus placido sic pectore coepit:

1:522       'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

1:523       iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

1:524       Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

1:525       oramus, prohibe infandos a navibus ignis,

1:526       parce pio generi, et propius res aspice nostras.

1:527       Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

1:528       venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

1:529       non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

1:530       Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

1:531       terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

1:532       Oenotri coluere viri; nunc fama minores

1:533       Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

1:534       Hic cursus fuit:

1:535       cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

1:536       in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

1:537       perque undas, superante salo, perque invia saxa

1:538       dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

1:539       Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

1:540       permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;

1:541       bella cient, primaque vetant consistere terra.

1:542       Si genus humanum et mortalia temnitis arma

1:543       at sperate deos memores fandi atque nefandi.

1:544       'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

1:545       nec pietate fuit, nec bello maior et armis.

1:546       Quem si fata virum servant, si vescitur aura

1:547       aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

1:548       non metus; officio nec te certasse priorem

1:549       poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

1:550       armaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.

1:551       Quassatam ventis liceat subducere classem,

1:552       et silvis aptare trabes et stringere remos:

1:553       si datur Italiam, sociis et rege recepto,

1:554       tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

1:555       sin absumpta salus, et te, pater optime Teucrum,

1:556       pontus habet Libyae, nec spes iam restat Iuli,

1:557       at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

1:558       unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'

1:559       Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

1:560       Dardanidae.

1:561       Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

1:562       'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

1:563       Res dura et regni novitas me talia cogunt

1:564       moliri, et late finis custode tueri.

1:565       Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,

1:566       virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

1:567       Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

1:568       nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

1:569       Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

1:570       sive Erycis finis regemque optatis Acesten,

1:571       auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

1:572       Voltis et his mecum pariter considere regnis;

1:573       urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

1:574       Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

1:575       Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem

1:576       adforet Aeneas! Equidem per litora certos

1:577       dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

1:578       si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'

1:579       His animum arrecti dictis et fortis Achates

1:580       et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem

1:581       ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

1:582       'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

1:583       omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

1:584       Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

1:585       submersum; dictis respondent cetera matris.'

1:586       Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

1:587       scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

1:588       Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

1:589       os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

1:590       caesariem nato genetrix lumenque iuventae

1:591       purpureum et laetos oculis adflarat honores:

1:592       quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

1:593       argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

1:594       Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

1:595       improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,

1:596       Troius Aeneas, Libycis ereptus ab undis.

1:597       O sola infandos Troiae miserata labores,

1:598       quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

1:599       omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

1:600       urbe, domo, socias, grates persolvere dignas

1:601       non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

1:602       gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

1:603       Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

1:604       usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

1:605       praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt

1:606       saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

1:607       In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

1:608       lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

1:609       semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

1:610       quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum

1:611       Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

1:612       post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

1:613       Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

1:614       casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

1:615       'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus

1:616       insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

1:617       Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

1:618       alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

1:619       Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

1:620       finibus expulsum patriis, nova regna petentem

1:621       auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

1:622       vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

1:623       Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

1:624       Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

1:625       Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,

1:626       seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

1:627       Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

1:628       Me quoque per multos similis fortuna labores

1:629       iactatam hac demum voluit consistere terra.

1:630       Non ignara mali, miseris succurrere disco.'

1:631       Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

1:632       tecta, simul divom templis indicit honorem.

1:633       Nec minus interea sociis ad litora mittit

1:634       viginti tauros, magnorum horrentia centum

1:635       terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,

1:636       munera laetitiamque dii.

1:637       At domus interior regali splendida luxu

1:638       instruitur, mediisque parant convivia tectis:

1:639       arte laboratae vestes ostroque superbo,

1:640       ingens argentum mensis, caelataque in auro

1:641       fortia facta patrum, series longissima rerum

1:642       per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

1:643       Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

1:644       passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

1:645       Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;

1:646       omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

1:647       Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

1:648       ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

1:649       et circumtextum croceo velamen acantho,

1:650       ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,

1:651       Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

1:652       extulerat, matris Ledae mirabile donum:

1:653       praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

1:654       maxima natarum Priami, colloque monile

1:655       bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.

1:656       Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

1:657       At Cytherea novas artes, nova pectore versat

1:658       Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

1:659       pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

1:660       incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;

1:661       quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

1:662       urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

1:663       Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

1:664       'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

1:665       nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,

1:666       ad te confugio et supplex tua numina posco.

1:667       Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

1:668       litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

1:669       nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

1:670       Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur

1:671       vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

1:672       hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

1:673       Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

1:674       reginam meditor, ne quo se numine mutet,

1:675       sed magno Aeneae mecum teneatur amore.

1:676       Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

1:677       Regius accitu cari genitoris ad urbem

1:678       Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

1:679       dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

1:680       hunc ego sopitum somno super alta Cythera

1:681       aut super Idalium sacrata sede recondam,

1:682       ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

1:683       Tu faciem illius noctem non amplius unam

1:684       falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

1:685       ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido

1:686       regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

1:687       cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

1:688       occultum inspires ignem fallasque veneno.'

1:689       Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

1:690       exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.

1:691       At Venus Ascanio placidam per membra quietem

1:692       inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

1:693       Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

1:694       floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

1:695       Iamque ibat dicto parens et dona Cupido

1:696       regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

1:697       Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

1:698       aurea composuit sponda mediamque locavit.

1:699       Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

1:700       conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.

1:701       Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

1:702       expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

1:703       Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

1:704       cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

1:705       centum aliae totidemque pares aetate ministri,

1:706       qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

1:707       Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

1:708       convenere, toris iussi discumbere pictis.

1:709       Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

1:710       flagrantisque dei voltus simulataque verba,

1:711       [pallamque et pictum croceo velamen acantho.]

1:712       Praecipue infelix, pesti devota futurae,

1:713       expleri mentem nequit ardescitque tuendo

1:714       Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

1:715       Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit

1:716       et magnum falsi implevit genitoris amorem,

1:717       reginam petit haec oculis, haec pectore toto

1:718       haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,

1:719       insidat quantus miserae deus; at memor ille

1:720       matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

1:721       incipit, et vivo temptat praevertere amore

1:722       iam pridem resides animos desuetaque corda.

1:723       Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

1:724       crateras magnos statuunt et vina coronant.

1:725       Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant

1:726       atria; dependent lychni laquearibus aureis

1:727       incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

1:728       Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

1:729       implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

1:730       a Belo soliti; tum facta silentia tectis:

1:731       'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

1:732       hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

1:733       esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

1:734       Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

1:735       et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'

1:736       Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

1:737       primaque, libato, summo tenus attigit ore,

1:738       tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

1:739       spumantem pateram, et pleno se proluit auro

1:740       post alii proceres. Cithara crinitus Iopas

1:741       personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

1:742       Hic canit errantem lunam solisque labores;

1:743       unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

1:744       Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

1:745       quid tantum Oceano properent se tinguere soles

1:746       hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

1:747       Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

1:748       Nec non et vario noctem sermone trahebat

1:749       infelix Dido, longumque bibebat amorem,

1:750       multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;

1:751       nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

1:752       nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

1:753       'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

1:754       insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,

1:755       erroresque tuos; nam te iam septima portat

1:756       omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'




Book II.

2:1       Conticuere omnes intentique ora tenebant

2:2       inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

2:3       Infandum, regina, iubes renouare dolorem,

2:4       Troianas ut opes et lamentabile regnum

2:5       eruerint Danai, quaeque ipse miserrima uidi

2:6       et quorum pars magna fui. quis talia fando

2:7       Myrmidonum Dolopumue aut duri miles Vlixi

2:8       temperet a lacrimis? et iam nox umida caelo

2:9       praecipitat suadentque cadentia sidera somnos.

2:10       sed si tantus amor casus cognoscere nostros

2:11       et breuiter Troiae supremum audire laborem,

2:12       quamquam animus meminisse horret luctuque refugit,

2:13       incipiam. fracti bello fatisque repulsi

2:14       ductores Danaum tot iam labentibus annis

2:15       instar montis equum diuina Palladis arte

2:16       aedificant, sectaque intexunt abiete costas;

2:17       uotum pro reditu simulant; ea fama uagatur.

2:18       huc delecta uirum sortiti corpora furtim

2:19       includunt caeco lateri penitusque cauernas

2:20       ingentis uterumque armato milite complent.

2:21       est in conspectu Tenedos, notissima fama

2:22       insula, diues opum Priami dum regna manebant,

2:23       nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

2:24       huc se prouecti deserto in litore condunt;

2:25       nos abiisse rati et uento petiisse Mycenas.

2:26       ergo omnis longo soluit se Teucria luctu;

2:27       panduntur portae, iuuat ire et Dorica castra

2:28       desertosque uidere locos litusque relictum:

2:29       hic Dolopum manus, hic saeuus tendebat Achilles;

2:30       classibus hic locus, hic acie certare solebant.

2:31       pars stupet innuptae donum exitiale Mineruae

2:32       et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

2:33       duci intra muros hortatur et arce locari,

2:34       siue dolo seu iam Troiae sic fata ferebant.

2:35       at Capys, et quorum melior sententia menti,

2:36       aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

2:37       praecipitare iubent subiectisque urere flammis,

2:38       aut terebrare cauas uteri et temptare latebras.

2:39       scinditur incertum studia in contraria uulgus.

2:40       Primus ibi ante omnis magna comitante caterua

2:41       Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

2:42       et procul 'o miseri, quae tanta insania, ciues?

2:43       creditis auectos hostis? aut ulla putatis

2:44       dona carere dolis Danaum? sic notus Vlixes?

2:45       aut hoc inclusi ligno occultantur Achiui,

2:46       aut haec in nostros fabricata est machina muros,

2:47       inspectura domos uenturaque desuper urbi,

2:48       aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

2:49       quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'

2:50       sic fatus ualidis ingentem uiribus hastam

2:51       in latus inque feri curuam compagibus aluum

2:52       contorsit. stetit illa tremens, uteroque recusso

2:53       insonuere cauae gemitumque dedere cauernae.

2:54       et, si fata deum, si mens non laeua fuisset,

2:55       impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

2:56       Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.

2:57       Ecce, manus iuuenem interea post terga reuinctum

2:58       pastores magno ad regem clamore trahebant

2:59       Dardanidae, qui se ignotum uenientibus ultro,

2:60       hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achiuis,

2:61       obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

2:62       seu uersare dolos seu certae occumbere morti.

2:63       undique uisendi studio Troiana iuuentus

2:64       circumfusa ruit certantque inludere capto.

2:65       accipe nunc Danaum insidias et crimine ab uno

2:66       disce omnis.

2:67       namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

2:68       constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit,

2:69       'heu, quae nunc tellus,' inquit, 'quae me aequora possunt

2:70       accipere? aut quid iam misero mihi denique restat,

2:71       cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

2:72       Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'

2:73       quo gemitu conuersi animi compressus et omnis

2:74       impetus. hortamur fari quo sanguine cretus,

2:75       quidue ferat; memoret quae sit fiducia capto.

2:76       'Cuncta equidem tibi, rex, fuerit quodcumque, fatebor

2:77       uera,' inquit; 'neque me Argolica de gente negabo.

2:78       hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

2:79       finxit, uanum etiam mendacemque improba finget.

2:80       fando aliquod si forte tuas peruenit ad auris

2:81       Belidae nomen Palamedis et incluta fama

2:82       gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

2:83       insontem infando indicio, quia bella uetabat,

2:84       demisere neci, nunc cassum lumine lugent:

2:85       illi me comitem et consanguinitate propinquum

2:86       pauper in arma pater primis huc misit ab annis.

2:87       dum stabat regno incolumis regumque uigebat

2:88       conciliis, et nos aliquod nomenque decusque

2:89       gessimus. inuidia postquam pellacis Vlixi

2:90       (haud ignota loquor) superis concessit ab oris,

2:91       adflictus uitam in tenebris luctuque trahebam

2:92       et casum insontis mecum indignabar amici.

2:93       nec tacui demens et me, fors si qua tulisset,

2:94       si patrios umquam remeassem uictor ad Argos,

2:95       promisi ultorem et uerbis odia aspera moui.

2:96       hinc mihi prima mali labes, hinc semper Vlixes

2:97       criminibus terrere nouis, hinc spargere uoces

2:98       in uulgum ambiguas et quaerere conscius arma.

2:99       nec requieuit enim, donec Calchante ministro‹

2:100       sed quid ego haec autem nequiquam ingrata reuoluo,

2:101       quidue moror? si omnis uno ordine habetis Achiuos,

2:102       idque audire sat est, iamdudum sumite poenas:

2:103       hoc Ithacus uelit et magno mercentur Atridae.'

2:104       Tum uero ardemus scitari et quaerere causas,

2:105       ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

2:106       prosequitur pauitans et ficto pectore fatur:

2:107       'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

2:108       moliri et longo fessi discedere bello;

2:109       fecissentque utinam! saepe illos aspera ponti

2:110       interclusit hiems et terruit Auster euntis.

2:111       praecipue cum iam hic trabibus contextus acernis

2:112       staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

2:113       suspensi Eurypylum scitatum oracula Phoebi

2:114       mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

2:115       "sanguine placastis uentos et uirgine caesa,

2:116       cum primum Iliacas, Danai, uenistis ad oras;

2:117       sanguine quaerendi reditus animaque litandum

2:118       Argolica." uulgi quae uox ut uenit ad auris,

2:119       obstipuere animi gelidusque per ima cucurrit

2:120       ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

2:121       hic Ithacus uatem magno Calchanta tumultu

2:122       protrahit in medios; quae sint ea numina diuum

2:123       flagitat. et mihi iam multi crudele canebant

2:124       artificis scelus, et taciti uentura uidebant.

2:125       bis quinos silet ille dies tectusque recusat

2:126       prodere uoce sua quemquam aut opponere morti.

2:127       uix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

2:128       composito rumpit uocem et me destinat arae.

2:129       adsensere omnes et, quae sibi quisque timebat,

2:130       unius in miseri exitium conuersa tulere.

2:131       iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari

2:132       et salsae fruges et circum tempora uittae.

2:133       eripui, fateor, leto me et uincula rupi,

2:134       limosoque lacu per noctem obscurus in ulua

2:135       delitui dum uela darent, si forte dedissent.

2:136       nec mihi iam patriam antiquam spes ulla uidendi

2:137       nec dulcis natos exoptatumque parentem,

2:138       quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

2:139       effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

2:140       quod te per superos et conscia numina ueri,

2:141       per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

2:142       intemerata fides, oro, miserere laborum

2:143       tantorum, miserere animi non digna ferentis.'

2:144       His lacrimis uitam damus et miserescimus ultro.

2:145       ipse uiro primus manicas atque arta leuari

2:146       uincla iubet Priamus dictisque ita fatur amicis:

2:147       'quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios

2:148       (noster eris) mihique haec edissere uera roganti:

2:149       quo molem hanc immanis equi statuere? quis auctor?

2:150       quidue petunt? quae religio? aut quae machina belli?'

2:151       dixerat. ille dolis instructus et arte Pelasga

2:152       sustulit exutas uinclis ad sidera palmas:

2:153       'uos, aeterni ignes, et non uiolabile uestrum

2:154       testor numen,' ait, 'uos arae ensesque nefandi,

2:155       quos fugi, uittaeque deum, quas hostia gessi:

2:156       fas mihi Graiorum sacrata resoluere iura,

2:157       fas odisse uiros atque omnia ferre sub auras,

2:158       si qua tegunt, teneor patriae nec legibus ullis.

2:159       tu modo promissis maneas seruataque serues

2:160       Troia fidem, si uera feram, si magna rependam.

2:161       omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

2:162       Palladis auxiliis semper stetit. impius ex quo

2:163       Tydides sed enim scelerumque inuentor Vlixes,

2:164       fatale adgressi sacrato auellere templo

2:165       Palladium caesis summae custodibus arcis,

2:166       corripuere sacram effigiem manibusque cruentis

2:167       uirgineas ausi diuae contingere uittas,

2:168       ex illo fluere ac retro sublapsa referri

2:169       spes Danaum, fractae uires, auersa deae mens.

2:170       nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

2:171       uix positum castris simulacrum: arsere coruscae

2:172       luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

2:173       sudor iit, terque ipsa solo (mirabile dictu)

2:174       emicuit parmamque ferens hastamque trementem.

2:175       extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

2:176       nec posse Argolicis exscindi Pergama telis

2:177       omina ni repetant Argis numenque reducant

2:178       quod pelago et curuis secum auexere carinis.

2:179       et nunc quod patrias uento petiere Mycenas,

2:180       arma deosque parant comites pelagoque remenso

2:181       improuisi aderunt; ita digerit omina Calchas.

2:182       hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

2:183       effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

2:184       hanc tamen immensam Calchas attollere molem

2:185       roboribus textis caeloque educere iussit,

2:186       ne recipi portis aut duci in moenia posset,

2:187       neu populum antiqua sub religione tueri.

2:188       nam si uestra manus uiolasset dona Mineruae,

2:189       tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

2:190       conuertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

2:191       sin manibus uestris uestram ascendisset in urbem,

2:192       ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

2:193       uenturam, et nostros ea fata manere nepotes.'

2:194       Talibus insidiis periurique arte Sinonis

2:195       credita res, captique dolis lacrimisque coactis

2:196       quos neque Tydides nec Larisaeus Achilles,

2:197       non anni domuere decem, non mille carinae.

2:198       Hic aliud maius miseris multoque tremendum

2:199       obicitur magis atque improuida pectora turbat.

2:200       Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

2:201       sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

2:202       ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta

2:203       (horresco referens) immensis orbibus angues

2:204       incumbunt pelago pariterque ad litora tendunt;

2:205       pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

2:206       sanguineae superant undas, pars cetera pontum

2:207       pone legit sinuatque immensa uolumine terga.

2:208       fit sonitus spumante salo; iamque arua tenebant

2:209       ardentisque oculos suffecti sanguine et igni

2:210       sibila lambebant linguis uibrantibus ora.

2:211       diffugimus uisu exsangues. illi agmine certo

2:212       Laocoonta petunt; et primum parua duorum

2:213       corpora natorum serpens amplexus uterque

2:214       implicat et miseros morsu depascitur artus;

2:215       post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

2:216       corripiunt spirisque ligant ingentibus; et iam

2:217       bis medium amplexi, bis collo squamea circum

2:218       terga dati superant capite et ceruicibus altis.

2:219       ille simul manibus tendit diuellere nodos

2:220       perfusus sanie uittas atroque ueneno,

2:221       clamores simul horrendos ad sidera tollit:

2:222       qualis mugitus, fugit cum saucius aram

2:223       taurus et incertam excussit ceruice securim.

2:224       at gemini lapsu delubra ad summa dracones

2:225       effugiunt saeuaeque petunt Tritonidis arcem,

2:226       sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

2:227       tum uero tremefacta nouus per pectora cunctis

2:228       insinuat pauor, et scelus expendisse merentem

2:229       Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

2:230       laeserit et tergo sceleratam intorserit hastam.

2:231       ducendum ad sedes simulacrum orandaque diuae

2:232       numina conclamant.

2:233       diuidimus muros et moenia pandimus urbis.

2:234       accingunt omnes operi pedibusque rotarum

2:235       subiciunt lapsus, et stuppea uincula collo

2:236       intendunt; scandit fatalis machina muros

2:237       feta armis. pueri circum innuptaeque puellae

2:238       sacra canunt funemque manu contingere gaudent;

2:239       illa subit mediaeque minans inlabitur urbi.

2:240       o patria, o diuum domus Ilium et incluta bello

2:241       moenia Dardanidum! quater ipso in limine portae

2:242       substitit atque utero sonitum quater arma dedere;

2:243       instamus tamen immemores caecique furore

2:244       et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

2:245       tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

2:246       ora dei iussu non umquam credita Teucris.

2:247       nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

2:248       ille dies, festa uelamus fronde per urbem.

2:249       Vertitur interea caelum et ruit Oceano nox

2:250       inuoluens umbra magna terramque polumque

2:251       Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

2:252       conticuere; sopor fessos complectitur artus.

2:253       et iam Argiua phalanx instructis nauibus ibat

2:254       a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

2:255       litora nota petens, flammas cum regia puppis

2:256       extulerat, fatisque deum defensus iniquis

2:257       inclusos utero Danaos et pinea furtim

2:258       laxat claustra Sinon. illos patefactus ad auras

2:259       reddit equus laetique cauo se robore promunt

2:260       Thessandrus Sthenelusque duces et dirus Vlixes,

2:261       demissum lapsi per funem, Acamasque Thoasque

2:262       Pelidesque Neoptolemus primusque Machaon

2:263       et Menelaus et ipse doli fabricator Epeos.

2:264       inuadunt urbem somno uinoque sepultam;

2:265       caeduntur uigiles, portisque patentibus omnis

2:266       accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

2:267       Tempus erat quo prima quies mortalibus aegris

2:268       incipit et dono diuum gratissima serpit.

2:269       in somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

2:270       uisus adesse mihi largosque effundere fletus,

2:271       raptatus bigis ut quondam, aterque cruento

2:272       puluere perque pedes traiectus lora tumentis.

2:273       ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

2:274       Hectore qui redit exuuias indutus Achilli

2:275       uel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis!

2:276       squalentem barbam et concretos sanguine crinis

2:277       uulneraque illa gerens, quae circum plurima muros

2:278       accepit patrios. ultro flens ipse uidebar

2:279       compellare uirum et maestas expromere uoces:

2:280       'o lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum,

2:281       quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris

2:282       exspectate uenis? ut te post multa tuorum

2:283       funera, post uarios hominumque urbisque labores

2:284       defessi aspicimus! quae causa indigna serenos

2:285       foedauit uultus? aut cur haec uulnera cerno?'

2:286       ille nihil, nec me quaerentem uana moratur,

2:287       sed grauiter gemitus imo de pectore ducens,

2:288       'heu fuge, nate dea, teque his' ait 'eripe flammis.

2:289       hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

2:290       sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

2:291       defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

2:292       sacra suosque tibi commendat Troia penatis;

2:293       hos cape fatorum comites, his moenia quaere

2:294       magna pererrato statues quae denique ponto.'

2:295       sic ait et manibus uittas Vestamque potentem

2:296       aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

2:297       Diuerso interea miscentur moenia luctu,

2:298       et magis atque magis, quamquam secreta parentis

2:299       Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

2:300       clarescunt sonitus armorumque ingruit horror.

2:301       excutior somno et summi fastigia tecti

2:302       ascensu supero atque arrectis auribus asto:

2:303       in segetem ueluti cum flamma furentibus Austris

2:304       incidit, aut rapidus montano flumine torrens

2:305       sternit agros, sternit sata laeta boumque labores

2:306       praecipitisque trahit siluas; stupet inscius alto

2:307       accipiens sonitum saxi de uertice pastor.

2:308       tum uero manifesta fides, Danaumque patescunt

2:309       insidiae. iam Deiphobi dedit ampla ruinam

2:310       Volcano superante domus, iam proximus ardet

2:311       Vcalegon; Sigea igni freta lata relucent.

2:312       exoritur clamorque uirum clangorque tubarum.

2:313       arma amens capio; nec sat rationis in armis,

2:314       sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

2:315       cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

2:316       praecipitat, pulchrumque mori succurrit in armis.

2:317       Ecce autem telis Panthus elapsus Achiuum,

2:318       Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

2:319       sacra manu uictosque deos paruumque nepotem

2:320       ipse trahit cursuque amens ad limina tendit.

2:321       'quo res summa loco, Panthu? quam prendimus arcem?'

2:322       uix ea fatus eram gemitu cum talia reddit:

2:323       'uenit summa dies et ineluctabile tempus

2:324       Dardaniae. fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

2:325       gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

2:326       transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

2:327       arduus armatos mediis in moenibus astans

2:328       fundit equus uictorque Sinon incendia miscet

2:329       insultans. portis alii bipatentibus adsunt,

2:330       milia quot magnis umquam uenere Mycenis;

2:331       obsedere alii telis angusta uiarum

2:332       oppositis; stat ferri acies mucrone corusco

2:333       stricta, parata neci; uix primi proelia temptant

2:334       portarum uigiles et caeco Marte resistunt.'

2:335       talibus Othryadae dictis et numine diuum

2:336       in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

2:337       quo fremitus uocat et sublatus ad aethera clamor.

2:338       addunt se socios Rhipeus et maximus armis

2:339       Epytus, oblati per lunam, Hypanisque Dymasque

2:340       et lateri adglomerant nostro, iuuenisque Coroebus

2:341       Mygdonides‹illis ad Troiam forte diebus

2:342       uenerat insano Cassandrae incensus amore

2:343       et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

2:344       infelix qui non sponsae praecepta furentis

2:345       audierit!

2:346       quos ubi confertos ardere in proelia uidi,

2:347       incipio super his: 'iuuenes, fortissima frustra

2:348       pectora, si uobis audentem extrema cupido

2:349       certa sequi, quae sit rebus fortuna uidetis:

2:350       excessere omnes adytis arisque relictis

2:351       di quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

2:352       incensae. moriamur et in media arma ruamus.

2:353       una salus uictis nullam sperare salutem.'

2:354       sic animis iuuenum furor additus. inde, lupi ceu

2:355       raptores atra in nebula, quos improba uentris

2:356       exegit caecos rabies catulique relicti

2:357       faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

2:358       uadimus haud dubiam in mortem mediaeque tenemus

2:359       urbis iter; nox atra caua circumuolat umbra.

2:360       quis cladem illius noctis, quis funera fando

2:361       explicet aut possit lacrimis aequare labores?

2:362       urbs antiqua ruit multos dominata per annos;

2:363       plurima perque uias sternuntur inertia passim

2:364       corpora perque domos et religiosa deorum

2:365       limina. nec soli poenas dant sanguine Teucri;

2:366       quondam etiam uictis redit in praecordia uirtus

2:367       uictoresque cadunt Danai. crudelis ubique

2:368       luctus, ubique pauor et plurima mortis imago.

2:369       Primus se Danaum magna comitante caterua

2:370       Androgeos offert nobis, socia agmina credens

2:371       inscius, atque ultro uerbis compellat amicis:

2:372       'festinate, uiri! nam quae tam sera moratur

2:373       segnities? alii rapiunt incensa feruntque

2:374       Pergama: uos celsis nunc primum a nauibus itis?'

2:375       dixit, et extemplo (neque enim responsa dabantur

2:376       fida satis) sensit medios delapsus in hostis.

2:377       obstipuit retroque pedem cum uoce repressit.

2:378       improuisum aspris ueluti qui sentibus anguem

2:379       pressit humi nitens trepidusque repente refugit

2:380       attollentem iras et caerula colla tumentem,

2:381       haud secus Androgeos uisu tremefactus abibat.

2:382       inruimus densis et circumfundimur armis,

2:383       ignarosque loci passim et formidine captos

2:384       sternimus; aspirat primo Fortuna labori.

2:385       atque hic successu exsultans animisque Coroebus

2:386       'o socii, qua prima' inquit 'Fortuna salutis

2:387       monstrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur:

2:388       mutemus clipeos Danaumque insignia nobis

2:389       aptemus. dolus an uirtus, quis in hoste requirat?

2:390       arma dabunt ipsi.' sic fatus deinde comantem

2:391       Androgei galeam clipeique insigne decorum

2:392       induitur laterique Argiuum accommodat ensem.

2:393       hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuuentus

2:394       laeta facit: spoliis se quisque recentibus armat.

2:395       uadimus immixti Danais haud numine nostro

2:396       multaque per caecam congressi proelia noctem

2:397       conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

2:398       diffugiunt alii ad nauis et litora cursu

2:399       fida petunt; pars ingentem formidine turpi

2:400       scandunt rursus equum et nota conduntur in aluo.

2:401       Heu nihil inuitis fas quemquam fidere diuis!

2:402       ecce trahebatur passis Priameia uirgo

2:403       crinibus a templo Cassandra adytisque Mineruae

2:404       ad caelum tendens ardentia lumina frustra,

2:405       lumina, nam teneras arcebant uincula palmas.

2:406       non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus

2:407       et sese medium iniecit periturus in agmen;

2:408       consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

2:409       hic primum ex alto delubri culmine telis

2:410       nostrorum obruimur oriturque miserrima caedes

2:411       armorum facie et Graiarum errore iubarum.

2:412       tum Danai gemitu atque ereptae uirginis ira

2:413       undique collecti inuadunt, acerrimus Aiax

2:414       et gemini Atridae Dolopumque exercitus omnis:

2:415       aduersi rupto ceu quondam turbine uenti

2:416       confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

2:417       Eurus equis; stridunt siluae saeuitque tridenti

2:418       spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

2:419       illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

2:420       fudimus insidiis totaque agitauimus urbe,

2:421       apparent; primi clipeos mentitaque tela

2:422       agnoscunt atque ora sono discordia signant.

2:423       ilicet obruimur numero, primusque Coroebus

2:424       Penelei dextra diuae armipotentis ad aram

2:425       procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

2:426       qui fuit in Teucris et seruantissimus aequi

2:427       (dis aliter uisum); pereunt Hypanisque Dymasque

2:428       confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

2:429       labentem pietas nec Apollinis infula texit.

2:430       Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

2:431       testor, in occasu uestro nec tela nec ullas

2:432       uitauisse uices, Danaum et, si fata fuissent

2:433       ut caderem, meruisse manu. diuellimur inde,

2:434       Iphitus et Pelias mecum (quorum Iphitus aeuo

2:435       iam grauior, Pelias et uulnere tardus Vlixi),

2:436       protinus ad sedes Priami clamore uocati.

2:437       hic uero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

2:438       bella forent, nulli tota morerentur in urbe,

2:439       sic Martem indomitum Danaosque ad tecta ruentis

2:440       cernimus obsessumque acta testudine limen.

2:441       haerent parietibus scalae postisque sub ipsos

2:442       nituntur gradibus clipeosque ad tela sinistris

2:443       protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

2:444       Dardanidae contra turris ac tota domorum

2:445       culmina conuellunt; his se, quando ultima cernunt,

2:446       extrema iam in morte parant defendere telis,

2:447       auratasque trabes, ueterum decora alta parentum,

2:448       deuoluunt; alii strictis mucronibus imas

2:449       obsedere fores, has seruant agmine denso.

2:450       instaurati animi regis succurrere tectis

2:451       auxilioque leuare uiros uimque addere uictis.

2:452       Limen erat caecaeque fores et peruius usus

2:453       tectorum inter se Priami, postesque relicti

2:454       a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

2:455       saepius Andromache ferre incomitata solebat

2:456       ad soceros et auo puerum Astyanacta trahebat.

2:457       euado ad summi fastigia culminis, unde

2:458       tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

2:459       turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

2:460       eductam tectis, unde omnis Troia uideri

2:461       et Danaum solitae naues et Achaica castra,

2:462       adgressi ferro circum, qua summa labantis

2:463       iuncturas tabulata dabant, conuellimus altis

2:464       sedibus impulimusque; ea lapsa repente ruinam

2:465       cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

2:466       incidit. ast alii subeunt, nec saxa nec ullum

2:467       telorum interea cessat genus.

2:468       Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

2:469       exsultat telis et luce coruscus aena:

2:470       qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus,

2:471       frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

2:472       nunc, positis nouus exuuiis nitidusque iuuenta,

2:473       lubrica conuoluit sublato pectore terga

2:474       arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

2:475       una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

2:476       armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

2:477       succedunt tecto et flammas ad culmina iactant.

2:478       ipse inter primos correpta dura bipenni

2:479       limina perrumpit postisque a cardine uellit

2:480       aeratos; iamque excisa trabe firma cauauit

2:481       robora et ingentem lato dedit ore fenestram.

2:482       apparet domus intus et atria longa patescunt;

2:483       apparent Priami et ueterum penetralia regum,

2:484       armatosque uident stantis in limine primo.

2:485       at domus interior gemitu miseroque tumultu

2:486       miscetur, penitusque cauae plangoribus aedes

2:487       femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

2:488       tum pauidae tectis matres ingentibus errant

2:489       amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

2:490       instat ui patria Pyrrhus; nec claustra nec ipsi

2:491       custodes sufferre ualent; labat ariete crebro

2:492       ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

2:493       fit uia ui; rumpunt aditus primosque trucidant

2:494       immissi Danai et late loca milite complent.

2:495       non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

2:496       exiit oppositasque euicit gurgite moles,

2:497       fertur in arua furens cumulo camposque per omnis

2:498       cum stabulis armenta trahit. uidi ipse furentem

2:499       caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas,

2:500       uidi Hecubam centumque nurus Priamumque per aras

2:501       sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignis.

2:502       quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

2:503       barbarico postes auro spoliisque superbi

2:504       procubuere; tenent Danai qua deficit ignis.

2:505       Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

2:506       urbis uti captae casum conuulsaque uidit

2:507       limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

2:508       arma diu senior desueta trementibus aeuo

2:509       circumdat nequiquam umeris et inutile ferrum

2:510       cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

2:511       aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

2:512       ingens ara fuit iuxtaque ueterrima laurus

2:513       incumbens arae atque umbra complexa penatis.

2:514       hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

2:515       praecipites atra ceu tempestate columbae,

2:516       condensae et diuum amplexae simulacra sedebant.

2:517       ipsum autem sumptis Priamum iuuenalibus armis

2:518       ut uidit, 'quae mens tam dira, miserrime coniunx,

2:519       impulit his cingi telis? aut quo ruis?' inquit.

2:520       'non tali auxilio nec defensoribus istis

2:521       tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet Hector.

2:522       huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

2:523       aut moriere simul.' sic ore effata recepit

2:524       ad sese et sacra longaeuum in sede locauit.

2:525       Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

2:526       unus natorum Priami, per tela, per hostis

2:527       porticibus longis fugit et uacua atria lustrat

2:528       saucius. illum ardens infesto uulnere Pyrrhus

2:529       insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

2:530       ut tandem ante oculos euasit et ora parentum,

2:531       concidit ac multo uitam cum sanguine fudit.

2:532       hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

2:533       non tamen abstinuit nec uoci iraeque pepercit:

2:534       'at tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis

2:535       si qua est caelo pietas quae talia curet,

2:536       persoluant grates dignas et praemia reddant

2:537       debita, qui nati coram me cernere letum

2:538       fecisti et patrios foedasti funere uultus.

2:539       at non ille, satum quo te mentiris, Achilles

2:540       talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

2:541       supplicis erubuit corpusque exsangue sepulcro

2:542       reddidit Hectoreum meque in mea regna remisit.'

2:543       sic fatus senior telumque imbelle sine ictu

2:544       coniecit, rauco quod protinus aere repulsum,

2:545       et summo clipei nequiquam umbone pependit.

2:546       cui Pyrrhus: 'referes ergo haec et nuntius ibis

2:547       Pelidae genitori. illi mea tristia facta

2:548       degeneremque Neoptolemum narrare memento.

2:549       nunc morere.' hoc dicens altaria ad ipsa trementem

2:550       traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

2:551       implicuitque comam laeua, dextraque coruscum

2:552       extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

2:553       haec finis Priami fatorum, hic exitus illum

2:554       sorte tulit Troiam incensam et prolapsa uidentem

2:555       Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

2:556       regnatorem Asiae. iacet ingens litore truncus,

2:557       auulsumque umeris caput et sine nomine corpus.

2:558       At me tum primum saeuus circumstetit horror.

2:559       obstipui; subiit cari genitoris imago,

2:560       ut regem aequaeuum crudeli uulnere uidi

2:561       uitam exhalantem, subiit deserta Creusa

2:562       et direpta domus et parui casus Iuli.

2:563       respicio et quae sit me circum copia lustro.

2:564       deseruere omnes defessi, et corpora saltu

2:565       ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

2:566       [Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

2:567       seruantem et tacitam secreta in sede latentem

2:568       Tyndarida aspicio; dant claram incendia lucem

2:569       erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

2:570       illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros

2:571       et Danaum poenam et deserti coniugis iras

2:572       praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

2:573       abdiderat sese atque aris inuisa sedebat.

2:574       exarsere ignes animo; subit ira cadentem

2:575       ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

2:576       'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

2:577       aspiciet, partoque ibit regina triumpho?

2:578       coniugiumque domumque patris natosque uidebit

2:579       Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

2:580       occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?

2:581       Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

2:582       non ita. namque etsi nullum memorabile nomen

2:583       feminea in poena est, habet haec uictoria laudem;

2:584       exstinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

2:585       laudabor poenas, animumque explesse iuuabit

2:586       ultricis ~famam et cineres satiasse meorum.'

2:587       talia iactabam et furiata mente ferebar,]

2:588       cum mihi se, non ante oculis tam clara, uidendam

2:589       obtulit et pura per noctem in luce refulsit

2:590       alma parens, confessa deam qualisque uideri

2:591       caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

2:592       continuit roseoque haec insuper addidit ore:

2:593       'nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

2:594       quid furis? aut quonam nostri tibi cura recessit?

2:595       non prius aspicies ubi fessum aetate parentem

2:596       liqueris Anchisen, superet coniunxne Creusa

2:597       Ascaniusque puer? quos omnis undique Graiae

2:598       circum errant acies et, ni mea cura resistat,

2:599       iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

2:600       non tibi Tyndaridis facies inuisa Lacaenae

2:601       culpatusue Paris, diuum inclementia, diuum

2:602       has euertit opes sternitque a culmine Troiam.

2:603       aspice (namque omnem, quae nunc obducta tuenti

2:604       mortalis hebetat uisus tibi et umida circum

2:605       caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

2:606       iussa time neu praeceptis parere recusa):

2:607       hic, ubi disiectas moles auulsaque saxis

2:608       saxa uides, mixtoque undantem puluere fumum,

2:609       Neptunus muros magnoque emota tridenti

2:610       fundamenta quatit totamque a sedibus urbem

2:611       eruit. hic Iuno Scaeas saeuissima portas

2:612       prima tenet sociumque furens a nauibus agmen

2:613       ferro accincta uocat.

2:614       iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

2:615       insedit nimbo effulgens et Gorgone saeua.

2:616       ipse pater Danais animos uirisque secundas

2:617       sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

2:618       eripe, nate, fugam finemque impone labori;

2:619       nusquam abero et tutum patrio te limine sistam.'

2:620       dixerat et spissis noctis se condidit umbris.

2:621       apparent dirae facies inimicaque Troiae

2:622       numina magna deum.

2:623       Tum uero omne mihi uisum considere in ignis

2:624       Ilium et ex imo uerti Neptunia Troia:

2:625       ac ueluti summis antiquam in montibus ornum

2:626       cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

2:627       eruere agricolae certatim, illa usque minatur

2:628       et tremefacta comam concusso uertice nutat,

2:629       uulneribus donec paulatim euicta supremum

2:630       congemuit traxitque iugis auulsa ruinam.

2:631       descendo ac ducente deo flammam inter et hostis

2:632       expedior: dant tela locum flammaeque recedunt.

2:633       Atque ubi iam patriae peruentum ad limina sedis

2:634       antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

2:635       optabam primum montis primumque petebam,

2:636       abnegat excisa uitam producere Troia

2:637       exsiliumque pati. 'uos o, quibus integer aeui

2:638       sanguis,' ait, 'solidaeque suo stant robore uires,

2:639       uos agitate fugam.

2:640       me si caelicolae uoluissent ducere uitam,

2:641       has mihi seruassent sedes. satis una superque

2:642       uidimus excidia et captae superauimus urbi.

2:643       sic o sic positum adfati discedite corpus.

2:644       ipse manu mortem inueniam; miserebitur hostis

2:645       exuuiasque petet. facilis iactura sepulcri.

2:646       iam pridem inuisus diuis et inutilis annos

2:647       demoror, ex quo me diuum pater atque hominum rex

2:648       fulminis adflauit uentis et contigit igni.'

2:649       Talia perstabat memorans fixusque manebat.

2:650       nos contra effusi lacrimis coniunxque Creusa

2:651       Ascaniusque omnisque domus, ne uertere secum

2:652       cuncta pater fatoque urgenti incumbere uellet.

2:653       abnegat inceptoque et sedibus haeret in isdem.

2:654       rursus in arma feror mortemque miserrimus opto.

2:655       nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

2:656       'mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

2:657       sperasti tantumque nefas patrio excidit ore?

2:658       si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui,

2:659       et sedet hoc animo perituraeque addere Troiae

2:660       teque tuosque iuuat, patet isti ianua leto,

2:661       iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

2:662       natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

2:663       hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

2:664       eripis, ut mediis hostem in penetralibus utque

2:665       Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

2:666       alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

2:667       arma, uiri, ferte arma; uocat lux ultima uictos.

2:668       reddite me Danais; sinite instaurata reuisam

2:669       proelia. numquam omnes hodie moriemur inulti.'

2:670       Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

2:671       insertabam aptans meque extra tecta ferebam.

2:672       ecce autem complexa pedes in limine coniunx

2:673       haerebat, paruumque patri tendebat Iulum:

2:674       'si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

2:675       sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

2:676       hanc primum tutare domum. cui paruus Iulus,

2:677       cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'

2:678       Talia uociferans gemitu tectum omne replebat,

2:679       cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

2:680       namque manus inter maestorumque ora parentum

2:681       ecce leuis summo de uertice uisus Iuli

2:682       fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

2:683       lambere flamma comas et circum tempora pasci.

2:684       nos pauidi trepidare metu crinemque flagrantem

2:685       excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

2:686       at pater Anchises oculos ad sidera laetus

2:687       extulit et caelo palmas cum uoce tetendit:

2:688       'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

2:689       aspice nos, hoc tantum, et si pietate meremur,

2:690       da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'

2:691       Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

2:692       intonuit laeuum, et de caelo lapsa per umbras

2:693       stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

2:694       illam summa super labentem culmina tecti

2:695       cernimus Idaea claram se condere silua

2:696       signantemque uias; tum longo limite sulcus

2:697       dat lucem et late circum loca sulphure fumant.

2:698       hic uero uictus genitor se tollit ad auras

2:699       adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

2:700       'iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum,

2:701       di patrii; seruate domum, seruate nepotem.

2:702       uestrum hoc augurium, uestroque in numine Troia est.

2:703       cedo equidem nec, nate, tibi comes ire recuso.'

2:704       dixerat ille, et iam per moenia clarior ignis

2:705       auditur, propiusque aestus incendia uoluunt.

2:706       'ergo age, care pater, ceruici imponere nostrae;

2:707       ipse subibo umeris nec me labor iste grauabit;

2:708       quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

2:709       una salus ambobus erit. mihi paruus Iulus

2:710       sit comes, et longe seruet uestigia coniunx.

2:711       uos, famuli, quae dicam animis aduertite uestris.

2:712       est urbe egressis tumulus templumque uetustum

2:713       desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

2:714       religione patrum multos seruata per annos;

2:715       hanc ex diuerso sedem ueniemus in unam.

2:716       tu, genitor, cape sacra manu patriosque penatis;

2:717       me bello e tanto digressum et caede recenti

2:718       attrectare nefas, donec me flumine uiuo

2:719       abluero.'

2:720       haec fatus latos umeros subiectaque colla

2:721       ueste super fuluique insternor pelle leonis,

2:722       succedoque oneri; dextrae se paruus Iulus

2:723       implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

2:724       pone subit coniunx. ferimur per opaca locorum,

2:725       et me, quem dudum non ulla iniecta mouebant

2:726       tela neque aduerso glomerati examine Grai,

2:727       nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

2:728       suspensum et pariter comitique onerique timentem.

2:729       iamque propinquabam portis omnemque uidebar

2:730       euasisse uiam, subito cum creber ad auris

2:731       uisus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

2:732       prospiciens 'nate,' exclamat, 'fuge, nate; propinquant.

2:733       ardentis clipeos atque aera micantia cerno.'

2:734       hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

2:735       confusam eripuit mentem. namque auia cursu

2:736       dum sequor et nota excedo regione uiarum,

2:737       heu misero coniunx fatone erepta Creusa

2:738       substitit, errauitne uia seu lapsa resedit,

2:739       incertum; nec post oculis est reddita nostris.

2:740       nec prius amissam respexi animumue reflexi

2:741       quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

2:742       uenimus: hic demum collectis omnibus una

2:743       defuit, et comites natumque uirumque fefellit.

2:744       quem non incusaui amens hominumque deorumque,

2:745       aut quid in euersa uidi crudelius urbe?

2:746       Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque penatis

2:747       commendo sociis et curua ualle recondo;

2:748       ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

2:749       stat casus renouare omnis omnemque reuerti

2:750       per Troiam et rursus caput obiectare periclis.

2:751       principio muros obscuraque limina portae,

2:752       qua gressum extuleram, repeto et uestigia retro

2:753       obseruata sequor per noctem et lumine lustro:

2:754       horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

2:755       inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

2:756       me refero: inruerant Danai et tectum omne tenebant.

2:757       ilicet ignis edax summa ad fastigia uento

2:758       uoluitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

2:759       procedo et Priami sedes arcemque reuiso:

2:760       et iam porticibus uacuis Iunonis asylo

2:761       custodes lecti Phoenix et dirus Vlixes

2:762       praedam adseruabant. huc undique Troia gaza

2:763       incensis erepta adytis, mensaeque deorum

2:764       crateresque auro solidi, captiuaque uestis

2:765       congeritur. pueri et pauidae longo ordine matres

2:766       stant circum.

2:767       ausus quin etiam uoces iactare per umbram

2:768       impleui clamore uias, maestusque Creusam

2:769       nequiquam ingeminans iterumque iterumque uocaui.

2:770       quaerenti et tectis urbis sine fine ruenti

2:771       infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

2:772       uisa mihi ante oculos et nota maior imago.

2:773       obstipui, steteruntque comae et uox faucibus haesit.

2:774       tum sic adfari et curas his demere dictis:

2:775       'quid tantum insano iuuat indulgere dolori,

2:776       o dulcis coniunx? non haec sine numine diuum

2:777       eueniunt; nec te comitem hinc portare Creusam

2:778       fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

2:779       longa tibi exsilia et uastum maris aequor arandum,

2:780       et terram Hesperiam uenies, ubi Lydius arua

2:781       inter opima uirum leni fluit agmine Thybris.

2:782       illic res laetae regnumque et regia coniunx

2:783       parta tibi; lacrimas dilectae pelle Creusae.

2:784       non ego Myrmidonum sedes Dolopumue superbas

2:785       aspiciam aut Grais seruitum matribus ibo,

2:786       Dardanis et diuae Veneris nurus;

2:787       sed me magna deum genetrix his detinet oris.

2:788       iamque uale et nati serua communis amorem.'

2:789       haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa uolentem

2:790       dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

2:791       ter conatus ibi collo dare bracchia circum;

2:792       ter frustra comprensa manus effugit imago,

2:793       par leuibus uentis uolucrique simillima somno.

2:794       sic demum socios consumpta nocte reuiso.

2:795       Atque hic ingentem comitum adfluxisse nouorum

2:796       inuenio admirans numerum, matresque uirosque,

2:797       collectam exsilio pubem, miserabile uulgus.

2:798       undique conuenere animis opibusque parati

2:799       in quascumque uelim pelago deducere terras.

2:800       iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

2:801       ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

2:802       limina portarum, nec spes opis ulla dabatur.

2:803       cessi et sublato montis genitore petiui.




Book III.

3:1       Postquam res Asiae Priamique euertere gentem

3:2       immeritam uisum superis, ceciditque superbum

3:3       Ilium et omnis humo fumat Neptunia Troia,

3:4       diuersa exsilia et desertas quaerere terras

3:5       auguriis agimur diuum, classemque sub ipsa

3:6       Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

3:7       incerti quo fata ferant, ubi sistere detur,

3:8       contrahimusque uiros. uix prima inceperat aestas

3:9       et pater Anchises dare fatis uela iubebat,

3:10       litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

3:11       et campos ubi Troia fuit. feror exsul in altum

3:12       cum sociis natoque penatibus et magnis dis.

3:13       Terra procul uastis colitur Mauortia campis

3:14       (Thraces arant) acri quondam regnata Lycurgo,

3:15       hospitium antiquum Troiae sociique penates

3:16       dum fortuna fuit. feror huc et litore curuo

3:17       moenia prima loco fatis ingressus iniquis

3:18       Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

3:19       sacra Dionaeae matri diuisque ferebam

3:20       auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

3:21       caelicolum regi mactabam in litore taurum.

3:22       forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

3:23       uirgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

3:24       accessi uiridemque ab humo conuellere siluam

3:25       conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

3:26       horrendum et dictu uideo mirabile monstrum.

3:27       nam quae prima solo ruptis radicibus arbos

3:28       uellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae

3:29       et terram tabo maculant. mihi frigidus horror

3:30       membra quatit gelidusque coit formidine sanguis.

3:31       rursus et alterius lentum conuellere uimen

3:32       insequor et causas penitus temptare latentis;

3:33       ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

3:34       multa mouens animo Nymphas uenerabar agrestis

3:35       Gradiuumque patrem, Geticis qui praesidet aruis,

3:36       rite secundarent uisus omenque leuarent.

3:37       tertia sed postquam maiore hastilia nisu

3:38       adgredior genibusque aduersae obluctor harenae,

3:39       (eloquar an sileam?) gemitus lacrimabilis imo

3:40       auditur tumulo et uox reddita fertur ad auris:

3:41       'quid miserum, Aenea, laceras? iam parce sepulto,

3:42       parce pias scelerare manus. non me tibi Troia

3:43       externum tulit aut cruor hic de stipite manat.

3:44       heu fuge crudelis terras, fuge litus auarum:

3:45       nam Polydorus ego. hic confixum ferrea texit

3:46       telorum seges et iaculis increuit acutis.'

3:47       tum uero ancipiti mentem formidine pressus

3:48       obstipui steteruntque comae et uox faucibus haesit.

3:49       Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

3:50       infelix Priamus furtim mandarat alendum

3:51       Threicio regi, cum iam diffideret armis

3:52       Dardaniae cingique urbem obsidione uideret.

3:53       ille, ut opes fractae Teucrum et Fortuna recessit,

3:54       res Agamemnonias uictriciaque arma secutus

3:55       fas omne abrumpit: Polydorum obtruncat, et auro

3:56       ui potitur. quid non mortalia pectora cogis,

3:57       auri sacra fames! postquam pauor ossa reliquit,

3:58       delectos populi ad proceres primumque parentem

3:59       monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

3:60       omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

3:61       linqui pollutum hospitium et dare classibus Austros.

3:62       ergo instauramus Polydoro funus, et ingens

3:63       aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae

3:64       caeruleis maestae uittis atraque cupresso,

3:65       et circum Iliades crinem de more solutae;

3:66       inferimus tepido spumantia cymbia lacte

3:67       sanguinis et sacri pateras, animamque sepulcro

3:68       condimus et magna supremum uoce ciemus.

3:69       Inde ubi prima fides pelago, placataque uenti

3:70       dant maria et lenis crepitans uocat Auster in altum,

3:71       deducunt socii nauis et litora complent;

3:72       prouehimur portu terraeque urbesque recedunt.

3:73       sacra mari colitur medio gratissima tellus

3:74       Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

3:75       quam pius arquitenens oras et litora circum

3:76       errantem Mycono e celsa Gyaroque reuinxit,

3:77       immotamque coli dedit et contemnere uentos.

3:78       huc feror, haec fessos tuto placidissima portu

3:79       accipit; egressi ueneramur Apollinis urbem.

3:80       rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos,

3:81       uittis et sacra redimitus tempora lauro

3:82       occurrit; ueterem Anchisen agnouit amicum.

3:83       iungimus hospitio dextras et tecta subimus.

3:84       Templa dei saxo uenerabar structa uetusto:

3:85       'da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

3:86       et genus et mansuram urbem; serua altera Troiae

3:87       Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

3:88       quem sequimur? quoue ire iubes? ubi ponere sedes?

3:89       da, pater, augurium atque animis inlabere nostris.'

3:90       uix ea fatus eram: tremere omnia uisa repente,

3:91       liminaque laurusque dei, totusque moueri

3:92       mons circum et mugire adytis cortina reclusis.

3:93       summissi petimus terram et uox fertur ad auris:

3:94       'Dardanidae duri, quae uos a stirpe parentum

3:95       prima tulit tellus, eadem uos ubere laeto

3:96       accipiet reduces. antiquam exquirite matrem.

3:97       hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris

3:98       et nati natorum et qui nascentur ab illis.'

3:99       haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

3:100       laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

3:101       quo Phoebus uocet errantis iubeatque reuerti.

3:102       tum genitor ueterum uoluens monimenta uirorum

3:103       'audite, o proceres,' ait 'et spes discite uestras.

3:104       Creta Iouis magni medio iacet insula ponto,

3:105       mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae.

3:106       centum urbes habitant magnas, uberrima regna,

3:107       maximus unde pater, si rite audita recordor,

3:108       Teucrus Rhoeteas primum est aduectus in oras,

3:109       optauitque locum regno. nondum Ilium et arces

3:110       Pergameae steterant; habitabant uallibus imis.

3:111       hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

3:112       Idaeumque nemus, hinc fida silentia sacris,

3:113       et iuncti currum dominae subiere leones.

3:114       ergo agite et diuum ducunt qua iussa sequamur:

3:115       placemus uentos et Cnosia regna petamus.

3:116       nec longo distant cursu: modo Iuppiter adsit,

3:117       tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'

3:118       sic fatus meritos aris mactauit honores,

3:119       taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo,

3:120       nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

3:121       Fama uolat pulsum regnis cessisse paternis

3:122       Idomenea ducem, desertaque litora Cretae,

3:123       hoste uacare domum sedesque astare relictas.

3:124       linquimus Ortygiae portus pelagoque uolamus

3:125       bacchatamque iugis Naxon uiridemque Donusam,

3:126       Olearon niueamque Paron sparsasque per aequor

3:127       Cycladas, et crebris legimus freta concita terris.

3:128       nauticus exoritur uario certamine clamor:

3:129       hortantur socii Cretam proauosque petamus.

3:130       prosequitur surgens a puppi uentus euntis,

3:131       et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

3:132       ergo auidus muros optatae molior urbis

3:133       Pergameamque uoco, et laetam cognomine gentem

3:134       hortor amare focos arcemque attollere tectis.

3:135       Iamque fere sicco subductae litore puppes,

3:136       conubiis aruisque nouis operata iuuentus,

3:137       iura domosque dabam, subito cum tabida membris

3:138       corrupto caeli tractu miserandaque uenit

3:139       arboribusque satisque lues et letifer annus.

3:140       linquebant dulcis animas aut aegra trahebant

3:141       corpora; tum sterilis exurere Sirius agros,

3:142       arebant herbae et uictum seges aegra negabat.

3:143       rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

3:144       hortatur pater ire mari ueniamque precari,

3:145       quam fessis finem rebus ferat, unde laborum

3:146       temptare auxilium iubeat, quo uertere cursus.

3:147       Nox erat et terris animalia somnus habebat:

3:148       effigies sacrae diuum Phrygiique penates,

3:149       quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis

3:150       extuleram, uisi ante oculos astare iacentis

3:151       in somnis multo manifesti lumine, qua se

3:152       plena per insertas fundebat luna fenestras;

3:153       tum sic adfari et curas his demere dictis:

3:154       'quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

3:155       hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit.

3:156       nos te Dardania incensa tuaque arma secuti,

3:157       nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

3:158       idem uenturos tollemus in astra nepotes

3:159       imperiumque urbi dabimus. tu moenia magnis

3:160       magna para longumque fugae ne linque laborem.

3:161       mutandae sedes. non haec tibi litora suasit

3:162       Delius aut Cretae iussit considere Apollo.

3:163       est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

3:164       terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

3:165       Oenotri coluere uiri; nunc fama minores

3:166       Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

3:167       hae nobis propriae sedes, hinc Dardanus ortus

3:168       Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

3:169       surge age et haec laetus longaeuo dicta parenti

3:170       haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

3:171       Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arua.'

3:172       talibus attonitus uisis et uoce deorum

3:173       (nec sopor illud erat, sed coram agnoscere uultus

3:174       uelatasque comas praesentiaque ora uidebar;

3:175       tum gelidus toto manabat corpore sudor)

3:176       corripio e stratis corpus tendoque supinas

3:177       ad caelum cum uoce manus et munera libo

3:178       intemerata focis. perfecto laetus honore

3:179       Anchisen facio certum remque ordine pando.

3:180       agnouit prolem ambiguam geminosque parentis,

3:181       seque nouo ueterum deceptum errore locorum.

3:182       tum memorat: 'nate, Iliacis exercite fatis,

3:183       sola mihi talis casus Cassandra canebat.

3:184       nunc repeto haec generi portendere debita nostro

3:185       et saepe Hesperiam, saepe Itala regna uocare.

3:186       sed quis ad Hesperiae uenturos litora Teucros

3:187       crederet? aut quem tum uates Cassandra moueret?

3:188       cedamus Phoebo et moniti meliora sequamur.'

3:189       sic ait, et cuncti dicto paremus ouantes.

3:190       hanc quoque deserimus sedem paucisque relictis

3:191       uela damus uastumque caua trabe currimus aequor.

3:192       Postquam altum tenuere rates nec iam amplius ullae

3:193       apparent terrae, caelum undique et undique pontus,

3:194       tum mihi caeruleus supra caput astitit imber

3:195       noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

3:196       continuo uenti uoluunt mare magnaque surgunt

3:197       aequora, dispersi iactamur gurgite uasto;

3:198       inuoluere diem nimbi et nox umida caelum

3:199       abstulit, ingeminant abruptis nubibus ignes,

3:200       excutimur cursu et caecis erramus in undis.

3:201       ipse diem noctemque negat discernere caelo

3:202       nec meminisse uiae media Palinurus in unda.

3:203       tris adeo incertos caeca caligine soles

3:204       erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

3:205       quarto terra die primum se attollere tandem

3:206       uisa, aperire procul montis ac uoluere fumum.

3:207       uela cadunt, remis insurgimus; haud mora, nautae

3:208       adnixi torquent spumas et caerula uerrunt.

3:209       seruatum ex undis Strophadum me litora primum

3:210       excipiunt. Strophades Graio stant nomine dictae

3:211       insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

3:212       Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

3:213       clausa domus mensasque metu liquere priores.

3:214       tristius haud illis monstrum, nec saeuior ulla

3:215       pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

3:216       uirginei uolucrum uultus, foedissima uentris

3:217       proluuies uncaeque manus et pallida semper

3:218       ora fame.

3:219       huc ubi delati portus intrauimus, ecce

3:220       laeta boum passim campis armenta uidemus

3:221       caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

3:222       inruimus ferro et diuos ipsumque uocamus

3:223       in partem praedamque Iouem; tum litore curuo

3:224       exstruimusque toros dapibusque epulamur opimis.

3:225       at subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

3:226       Harpyiae et magnis quatiunt clangoribus alas,

3:227       diripiuntque dapes contactuque omnia foedant

3:228       immundo; tum uox taetrum dira inter odorem.

3:229       rursum in secessu longo sub rupe cauata

3:230       [arboribus clausam circum atque horrentibus umbris]

3:231       instruimus mensas arisque reponimus ignem;

3:232       rursum ex diuerso caeli caecisque latebris

3:233       turba sonans praedam pedibus circumuolat uncis,

3:234       polluit ore dapes. sociis tunc arma capessant

3:235       edico, et dira bellum cum gente gerendum.

3:236       haud secus ac iussi faciunt tectosque per herbam

3:237       disponunt ensis et scuta latentia condunt.

3:238       ergo ubi delapsae sonitum per curua dedere

3:239       litora, dat signum specula Misenus ab alta

3:240       aere cauo. inuadunt socii et noua proelia temptant,

3:241       obscenas pelagi ferro foedare uolucris.

3:242       sed neque uim plumis ullam nec uulnera tergo

3:243       accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

3:244       semesam praedam et uestigia foeda relinquunt.

3:245       una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

3:246       infelix uates, rumpitque hanc pectore uocem;

3:247       'bellum etiam pro caede boum stratisque iuuencis,

3:248       Laomedontiadae, bellumne inferre paratis

3:249       et patrio Harpyias insontis pellere regno?

3:250       accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

3:251       quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

3:252       praedixit, uobis Furiarum ego maxima pando.

3:253       Italiam cursu petitis uentisque uocatis:

3:254       ibitis Italiam portusque intrare licebit.

3:255       sed non ante datam cingetis moenibus urbem

3:256       quam uos dira fames nostraeque iniuria caedis

3:257       ambesas subigat malis absumere mensas.'

3:258       dixit, et in siluam pennis ablata refugit.

3:259       at sociis subita gelidus formidine sanguis

3:260       deriguit: cecidere animi, nec iam amplius armis,

3:261       sed uotis precibusque iubent exposcere pacem,

3:262       siue deae seu sint dirae obscenaeque uolucres.

3:263       et pater Anchises passis de litore palmis

3:264       numina magna uocat meritosque indicit honores:

3:265       'di, prohibete minas; di, talem auertite casum

3:266       et placidi seruate pios.' tum litore funem

3:267       deripere excussosque iubet laxare rudentis.

3:268       tendunt uela Noti: fugimus spumantibus undis

3:269       qua cursum uentusque gubernatorque uocabat.

3:270       iam medio apparet fluctu nemorosa Zacynthos

3:271       Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

3:272       effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

3:273       et terram altricem saeui exsecramur Vlixi.

3:274       mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

3:275       et formidatus nautis aperitur Apollo.

3:276       hunc petimus fessi et paruae succedimus urbi;

3:277       ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

3:278       Ergo insperata tandem tellure potiti

3:279       lustramurque Ioui uotisque incendimus aras,

3:280       Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

3:281       exercent patrias oleo labente palaestras

3:282       nudati socii: iuuat euasisse tot urbes

3:283       Argolicas mediosque fugam tenuisse per hostis.

3:284       interea magnum sol circumuoluitur annum

3:285       et glacialis hiems Aquilonibus asperat undas.

3:286       aere cauo clipeum, magni gestamen Abantis,

3:287       postibus aduersis figo et rem carmine signo:

3:288       aeneas haec de danais victoribvs arma;

3:289       linquere tum portus iubeo et considere transtris.

3:290       certatim socii feriunt mare et aequora uerrunt:

3:291       protinus aerias Phaeacum abscondimus arces

3:292       litoraque Epiri legimus portuque subimus

3:293       Chaonio et celsam Buthroti accedimus urbem.

3:294       Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

3:295       Priamiden Helenum Graias regnare per urbis

3:296       coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

3:297       et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

3:298       obstipui, miroque incensum pectus amore

3:299       compellare uirum et casus cognoscere tantos.

3:300       progredior portu classis et litora linquens,

3:301       sollemnis cum forte dapes et tristia dona

3:302       ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

3:303       libabat cineri Andromache manisque uocabat

3:304       Hectoreum ad tumulum, uiridi quem caespite inanem

3:305       et geminas, causam lacrimis, sacrauerat aras.

3:306       ut me conspexit uenientem et Troia circum

3:307       arma amens uidit, magnis exterrita monstris

3:308       deriguit uisu in medio, calor ossa reliquit,

3:309       labitur, et longo uix tandem tempore fatur:

3:310       'uerane te facies, uerus mihi nuntius adfers,

3:311       nate dea? uiuisne? aut, si lux alma recessit,

3:312       Hector ubi est?' dixit, lacrimasque effudit et omnem

3:313       impleuit clamore locum. uix pauca furenti

3:314       subicio et raris turbatus uocibus hisco:

3:315       'uiuo equidem uitamque extrema per omnia duco;

3:316       ne dubita, nam uera uides.

3:317       heu! quis te casus deiectam coniuge tanto

3:318       excipit, aut quae digna satis fortuna reuisit,

3:319       Hectoris Andromache? Pyrrhin conubia seruas?'

3:320       deiecit uultum et demissa uoce locuta est:

3:321       'o felix una ante alias Priameia uirgo,

3:322       hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

3:323       iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos

3:324       nec uictoris heri tetigit captiua cubile!

3:325       nos patria incensa diuersa per aequora uectae

3:326       stirpis Achilleae fastus iuuenemque superbum

3:327       seruitio enixae tulimus; qui deinde secutus

3:328       Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos

3:329       me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

3:330       ast illum ereptae magno flammatus amore

3:331       coniugis et scelerum furiis agitatus Orestes

3:332       excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

3:333       morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

3:334       pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

3:335       Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

3:336       Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

3:337       sed tibi qui cursum uenti, quae fata dedere?

3:338       aut quisnam ignarum nostris deus appulit oris?

3:339       quid puer Ascanius? superatne et uescitur aura?

3:340       quem tibi iam Troia‹

3:341       ecqua tamen puero est amissae cura parentis?

3:342       ecquid in antiquam uirtutem animosque uirilis

3:343       et pater Aeneas et auunculus excitat Hector?'

3:344       talia fundebat lacrimans longosque ciebat

3:345       incassum fletus, cum sese a moenibus heros

3:346       Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

3:347       agnoscitque suos laetusque ad limina ducit,

3:348       et multum lacrimas uerba inter singula fundit.

3:349       procedo et paruam Troiam simulataque magnis

3:350       Pergama et arentem Xanthi cognomine riuum

3:351       agnosco, Scaeaeque amplector limina portae;

3:352       nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur.

3:353       illos porticibus rex accipiebat in amplis:

3:354       aulai medio libabant pocula Bacchi

3:355       impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

3:356       Iamque dies alterque dies processit, et aurae

3:357       uela uocant tumidoque inflatur carbasus Austro:

3:358       his uatem adgredior dictis ac talia quaeso:

3:359       'Troiugena, interpres diuum, qui numina Phoebi,

3:360       qui tripodas Clarii et laurus, qui sidera sentis

3:361       et uolucrum linguas et praepetis omina pennae,

3:362       fare age (namque omnis cursum mihi prospera dixit

3:363       religio, et cuncti suaserunt numine diui

3:364       Italiam petere et terras temptare repostas;

3:365       sola nouum dictuque nefas Harpyia Celaeno

3:366       prodigium canit et tristis denuntiat iras

3:367       obscenamque famem), quae prima pericula uito?

3:368       quidue sequens tantos possim superare labores?'

3:369       hic Helenus caesis primum de more iuuencis

3:370       exorat pacem diuum uittasque resoluit

3:371       sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

3:372       ipse manu multo suspensum numine ducit,

3:373       atque haec deinde canit diuino ex ore sacerdos:

3:374       'Nate dea (nam te maioribus ire per altum

3:375       auspiciis manifesta fides; sic fata deum rex

3:376       sortitur uoluitque uices, is uertitur ordo),

3:377       pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

3:378       aequora et Ausonio possis considere portu,

3:379       expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae

3:380       scire Helenum farique uetat Saturnia Iuno.

3:381       principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

3:382       uicinosque, ignare, paras inuadere portus,

3:383       longa procul longis uia diuidit inuia terris.

3:384       ante et Trinacria lentandus remus in unda

3:385       et salis Ausonii lustrandum nauibus aequor

3:386       infernique lacus Aeaeaeque insula Circae,

3:387       quam tuta possis urbem componere terra.

3:388       signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

3:389       cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

3:390       litoreis ingens inuenta sub ilicibus sus

3:391       triginta capitum fetus enixa iacebit,

3:392       alba solo recubans, albi circum ubera nati,

3:393       is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

3:394       nec tu mensarum morsus horresce futuros:

3:395       fata uiam inuenient aderitque uocatus Apollo.

3:396       has autem terras Italique hanc litoris oram,

3:397       proxima quae nostri perfunditur aequoris aestu,

3:398       effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

3:399       hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

3:400       et Sallentinos obsedit milite campos

3:401       Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

3:402       parua Philoctetae subnixa Petelia muro.

3:403       quin ubi transmissae steterint trans aequora classes

3:404       et positis aris iam uota in litore solues,

3:405       purpureo uelare comas adopertus amictu,

3:406       ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

3:407       hostilis facies occurrat et omina turbet.

3:408       hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto;

3:409       hac casti maneant in religione nepotes.

3:410       ast ubi digressum Siculae te admouerit orae

3:411       uentus, et angusti rarescent claustra Pelori,

3:412       laeua tibi tellus et longo laeua petantur

3:413       aequora circuitu; dextrum fuge litus et undas.

3:414       haec loca ui quondam et uasta conuulsa ruina

3:415       (tantum aeui longinqua ualet mutare uetustas)

3:416       dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

3:417       una foret: uenit medio ui pontus et undis

3:418       Hesperium Siculo latus abscidit, aruaque et urbes

3:419       litore diductas angusto interluit aestu.

3:420       dextrum Scylla latus, laeuum implacata Charybdis

3:421       obsidet, atque imo barathri ter gurgite uastos

3:422       sorbet in abruptum fluctus rursusque sub auras

3:423       erigit alternos, et sidera uerberat unda.

3:424       at Scyllam caecis cohibet spelunca latebris

3:425       ora exsertantem et nauis in saxa trahentem.

3:426       prima hominis facies et pulchro pectore uirgo

3:427       pube tenus, postrema immani corpore pistrix

3:428       delphinum caudas utero commissa luporum.

3:429       praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

3:430       cessantem, longos et circumflectere cursus,

3:431       quam semel informem uasto uidisse sub antro

3:432       Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa.

3:433       praeterea, si qua est Heleno prudentia uati,

3:434       si qua fides, animum si ueris implet Apollo,

3:435       unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

3:436       praedicam et repetens iterumque iterumque monebo,

3:437       Iunonis magnae primum prece numen adora,

3:438       Iunoni cane uota libens dominamque potentem

3:439       supplicibus supera donis: sic denique uictor

3:440       Trinacria finis Italos mittere relicta.

3:441       huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem

3:442       diuinosque lacus et Auerna sonantia siluis,

3:443       insanam uatem aspicies, quae rupe sub ima

3:444       fata canit foliisque notas et nomina mandat.

3:445       quaecumque in foliis descripsit carmina uirgo

3:446       digerit in numerum atque antro seclusa relinquit:

3:447       illa manent immota locis neque ab ordine cedunt.

3:448       uerum eadem, uerso tenuis cum cardine uentus

3:449       impulit et teneras turbauit ianua frondes,

3:450       numquam deinde cauo uolitantia prendere saxo

3:451       nec reuocare situs aut iungere carmina curat:

3:452       inconsulti abeunt sedemque odere Sibyllae.

3:453       hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,

3:454       quamuis increpitent socii et ui cursus in altum

3:455       uela uocet, possisque sinus implere secundos,

3:456       quin adeas uatem precibusque oracula poscas

3:457       ipsa canat uocemque uolens atque ora resoluat.

3:458       illa tibi Italiae populos uenturaque bella

3:459       et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

3:460       expediet, cursusque dabit uenerata secundos.

3:461       haec sunt quae nostra liceat te uoce moneri.

3:462       uade age et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'

3:463       Quae postquam uates sic ore effatus amico est,

3:464       dona dehinc auro grauia ac secto elephanto

3:465       imperat ad nauis ferri, stipatque carinis

3:466       ingens argentum Dodonaeosque lebetas,

3:467       loricam consertam hamis auroque trilicem,

3:468       et conum insignis galeae cristasque comantis,

3:469       arma Neoptolemi. sunt et sua dona parenti.

3:470       addit equos, additque duces,

3:471       remigium supplet, socios simul instruit armis.

3:472       Interea classem uelis aptare iubebat

3:473       Anchises, fieret uento mora ne qua ferenti.

3:474       quem Phoebi interpres multo compellat honore:

3:475       'coniugio, Anchisa, Veneris dignate superbo,

3:476       cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

3:477       ecce tibi Ausoniae tellus: hanc arripe uelis.

3:478       et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est:

3:479       Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollo.

3:480       uade,' ait 'o felix nati pietate. quid ultra

3:481       prouehor et fando surgentis demoror Austros?'

3:482       nec minus Andromache digressu maesta supremo

3:483       fert picturatas auri subtemine uestis

3:484       et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore)

3:485       textilibusque onerat donis, ac talia fatur:

3:486       'accipe et haec, manuum tibi quae monimenta mearum

3:487       sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

3:488       coniugis Hectoreae. cape dona extrema tuorum,

3:489       o mihi sola mei super Astyanactis imago.

3:490       sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

3:491       et nunc aequali tecum pubesceret aeuo.'

3:492       hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

3:493       'uiuite felices, quibus est fortuna peracta

3:494       iam sua: nos alia ex aliis in fata uocamur.

3:495       uobis parta quies: nullum maris aequor arandum,

3:496       arua neque Ausoniae semper cedentia retro

3:497       quaerenda. effigiem Xanthi Troiamque uidetis

3:498       quam uestrae fecere manus, melioribus, opto,

3:499       auspiciis, et quae fuerit minus obuia Grais.

3:500       si quando Thybrim uicinaque Thybridis arua

3:501       intraro gentique meae data moenia cernam,

3:502       cognatas urbes olim populosque propinquos,

3:503       Epiro Hesperiam (quibus idem Dardanus auctor

3:504       atque idem casus), unam faciemus utramque

3:505       Troiam animis: maneat nostros ea cura nepotes.'

3:506       Prouehimur pelago uicina Ceraunia iuxta,

3:507       unde iter Italiam cursusque breuissimus undis.

3:508       sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

3:509       sternimur optatae gremio telluris ad undam

3:510       sortiti remos passimque in litore sicco

3:511       corpora curamus, fessos sopor inrigat artus.

3:512       necdum orbem medium Nox Horis acta subibat:

3:513       haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

3:514       explorat uentos atque auribus aera captat;

3:515       sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

3:516       Arcturum pluuiasque Hyadas geminosque Triones,

3:517       armatumque auro circumspicit Oriona.

3:518       postquam cuncta uidet caelo constare sereno,

3:519       dat clarum e puppi signum; nos castra mouemus

3:520       temptamusque uiam et uelorum pandimus alas.

3:521       Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis

3:522       cum procul obscuros collis humilemque uidemus

3:523       Italiam. Italiam primus conclamat Achates,

3:524       Italiam laeto socii clamore salutant.

3:525       tum pater Anchises magnum cratera corona

3:526       induit impleuitque mero, diuosque uocauit

3:527       stans celsa in puppi:

3:528       'di maris et terrae tempestatumque potentes,

3:529       ferte uiam uento facilem et spirate secundi.'

3:530       crebrescunt optatae aurae portusque patescit

3:531       iam propior, templumque apparet in arce Mineruae;

3:532       uela legunt socii et proras ad litora torquent.

3:533       portus ab euroo fluctu curuatus in arcum,

3:534       obiectae salsa spumant aspergine cautes,

3:535       ipse latet: gemino demittunt bracchia muro

3:536       turriti scopuli refugitque ab litore templum.

3:537       quattuor hic, primum omen, equos in gramine uidi

3:538       tondentis campum late, candore niuali.

3:539       et pater Anchises 'bellum, o terra hospita, portas:

3:540       bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

3:541       sed tamen idem olim curru succedere sueti

3:542       quadripedes et frena iugo concordia ferre:

3:543       spes et pacis' ait. tum numina sancta precamur

3:544       Palladis armisonae, quae prima accepit ouantis,

3:545       et capita ante aras Phrygio uelamur amictu,

3:546       praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

3:547       Iunoni Argiuae iussos adolemus honores.

3:548       Haud mora, continuo perfectis ordine uotis

3:549       cornua uelatarum obuertimus antemnarum,

3:550       Graiugenumque domos suspectaque linquimus arua.

3:551       hinc sinus Herculei (si uera est fama) Tarenti

3:552       cernitur, attollit se diua Lacinia contra,

3:553       Caulonisque arces et nauifragum Scylaceum.

3:554       tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

3:555       et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

3:556       audimus longe fractasque ad litora uoces,

3:557       exsultantque uada atque aestu miscentur harenae.

3:558       et pater Anchises 'nimirum hic illa Charybdis:

3:559       hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

3:560       eripite, o socii, pariterque insurgite remis.'

3:561       haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

3:562       contorsit laeuas proram Palinurus ad undas;

3:563       laeuam cuncta cohors remis uentisque petiuit.

3:564       tollimur in caelum curuato gurgite, et idem

3:565       subducta ad Manis imos desedimus unda.

3:566       ter scopuli clamorem inter caua saxa dedere,

3:567       ter spumam elisam et rorantia uidimus astra.

3:568       interea fessos uentus cum sole reliquit,

3:569       ignarique uiae Cyclopum adlabimur oris.

3:570       Portus ab accessu uentorum immotus et ingens

3:571       ipse: sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis,

3:572       interdumque atram prorumpit ad aethera nubem

3:573       turbine fumantem piceo et candente fauilla,

3:574       attollitque globos flammarum et sidera lambit;

3:575       interdum scopulos auulsaque uiscera montis

3:576       erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

3:577       cum gemitu glomerat fundoque exaestuat imo.

3:578       fama est Enceladi semustum fulmine corpus

3:579       urgeri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

3:580       impositam ruptis flammam exspirare caminis,

3:581       et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

3:582       murmure Trinacriam et caelum subtexere fumo.

3:583       noctem illam tecti siluis immania monstra

3:584       perferimus, nec quae sonitum det causa uidemus.

3:585       nam neque erant astrorum ignes nec lucidus aethra

3:586       siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

3:587       et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

3:588       Postera iamque dies primo surgebat Eoo

3:589       umentemque Aurora polo dimouerat umbram,

3:590       cum subito e siluis macie confecta suprema

3:591       ignoti noua forma uiri miserandaque cultu

3:592       procedit supplexque manus ad litora tendit.

3:593       respicimus. dira inluuies immissaque barba,

3:594       consertum tegimen spinis: at cetera Graius,

3:595       et quondam patriis ad Troiam missus in armis.

3:596       isque ubi Dardanios habitus et Troia uidit

3:597       arma procul, paulum aspectu conterritus haesit

3:598       continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

3:599       cum fletu precibusque tulit: 'per sidera testor,

3:600       per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

3:601       tollite me, Teucri. quascumque abducite terras:

3:602       hoc sat erit. scio me Danais e classibus unum

3:603       et bello Iliacos fateor petiisse penatis.

3:604       pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

3:605       spargite me in fluctus uastoque immergite ponto;

3:606       si pereo, hominum manibus periisse iuuabit.'

3:607       dixerat et genua amplexus genibusque uolutans

3:608       haerebat. qui sit fari, quo sanguine cretus,

3:609       hortamur, quae deinde agitet fortuna fateri.

3:610       ipse pater dextram Anchises haud multa moratus

3:611       dat iuueni atque animum praesenti pignore firmat.

3:612       ille haec deposita tandem formidine fatur:

3:613       'sum patria ex Ithaca, comes infelicis Vlixi,

3:614       nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

3:615       paupere (mansissetque utinam fortuna!) profectus.

3:616       hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

3:617       immemores socii uasto Cyclopis in antro

3:618       deseruere. domus sanie dapibusque cruentis,

3:619       intus opaca, ingens. ipse arduus, altaque pulsat

3:620       sidera (di talem terris auertite pestem!)

3:621       nec uisu facilis nec dictu adfabilis ulli;

3:622       uisceribus miserorum et sanguine uescitur atro.

3:623       uidi egomet duo de numero cum corpora nostro

3:624       prensa manu magna medio resupinus in antro

3:625       frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

3:626       limina; uidi atro cum membra fluentia tabo

3:627       manderet et tepidi tremerent sub dentibus artus‹

3:628       haud impune quidem, nec talia passus Vlixes

3:629       oblitusue sui est Ithacus discrimine tanto.

3:630       nam simul expletus dapibus uinoque sepultus

3:631       ceruicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

3:632       immensus saniem eructans et frusta cruento

3:633       per somnum commixta mero, nos magna precati

3:634       numina sortitique uices una undique circum

3:635       fundimur, et telo lumen terebramus acuto

3:636       ingens quod torua solum sub fronte latebat,

3:637       Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,

3:638       et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

3:639       sed fugite, o miseri, fugite atque ab litore funem

3:640       rumpite.

3:641       nam qualis quantusque cauo Polyphemus in antro

3:642       lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

3:643       centum alii curua haec habitant ad litora uulgo

3:644       infandi Cyclopes et altis montibus errant.

3:645       tertia iam lunae se cornua lumine complent

3:646       cum uitam in siluis inter deserta ferarum

3:647       lustra domosque traho uastosque ab rupe Cyclopas

3:648       prospicio sonitumque pedum uocemque tremesco.

3:649       uictum infelicem, bacas lapidosaque corna,

3:650       dant rami, et uulsis pascunt radicibus herbae.

3:651       omnia conlustrans hanc primum ad litora classem

3:652       conspexi uenientem. huic me, quaecumque fuisset,

3:653       addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

3:654       uos animam hanc potius quocumque absumite leto.'

3:655       Vix ea fatus erat summo cum monte uidemus

3:656       ipsum inter pecudes uasta se mole mouentem

3:657       pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

3:658       monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

3:659       trunca manum pinus regit et uestigia firmat;

3:660       lanigerae comitantur oues; ea sola uoluptas

3:661       solamenque mali.

3:662       postquam altos tetigit fluctus et ad aequora uenit,

3:663       luminis effossi fluidum lauit inde cruorem

3:664       dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

3:665       iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.

3:666       nos procul inde fugam trepidi celerare recepto

3:667       supplice sic merito tacitique incidere funem,

3:668       uertimus et proni certantibus aequora remis.

3:669       sensit, et ad sonitum uocis uestigia torsit.

3:670       uerum ubi nulla datur dextra adfectare potestas

3:671       nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

3:672       clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

3:673       intremuere undae, penitusque exterrita tellus

3:674       Italiae curuisque immugiit Aetna cauernis.

3:675       at genus e siluis Cyclopum et montibus altis

3:676       excitum ruit ad portus et litora complent.

3:677       cernimus astantis nequiquam lumine toruo

3:678       Aetnaeos fratres caelo capita alta ferentis,

3:679       concilium horrendum: quales cum uertice celso

3:680       aeriae quercus aut coniferae cyparissi

3:681       constiterunt, silua alta Iouis lucusue Dianae.

3:682       praecipitis metus acer agit quocumque rudentis

3:683       excutere et uentis intendere uela secundis.

3:684       contra iussa monent Heleni, Scyllamque Charybdinque

3:685       inter, utrimque uiam leti discrimine paruo,

3:686       ni teneam cursus: certum est dare lintea retro.

3:687       ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

3:688       missus adest: uiuo praeteruehor ostia saxo

3:689       Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

3:690       talia monstrabat relegens errata retrorsus

3:691       litora Achaemenides, comes infelicis Vlixi.

3:692       Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

3:693       Plemyrium undosum; nomen dixere priores

3:694       Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

3:695       occultas egisse uias subter mare, qui nunc

3:696       ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

3:697       iussi numina magna loci ueneramur, et inde

3:698       exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

3:699       hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

3:700       radimus, et fatis numquam concessa moueri

3:701       apparet Camerina procul campique Geloi,

3:702       immanisque Gela fluuii cognomine dicta.

3:703       arduus inde Acragas ostentat maxima longe

3:704       moenia, magnanimum quondam generator equorum;

3:705       teque datis linquo uentis, palmosa Selinus,

3:706       et uada dura lego saxis Lilybeia caecis.

3:707       hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

3:708       accipit. hic pelagi tot tempestatibus actus

3:709       heu, genitorem, omnis curae casusque leuamen,

3:710       amitto Anchisen. hic me, pater optime, fessum

3:711       deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!

3:712       nec uates Helenus, cum multa horrenda moneret,

3:713       hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

3:714       hic labor extremus, longarum haec meta uiarum,

3:715       hinc me digressum uestris deus appulit oris.

3:716       Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

3:717       fata renarrabat diuum cursusque docebat.

3:718       conticuit tandem factoque hic fine quieuit.




Book IV.

4:1       At regina graui iamdudum saucia cura

4:2       uulnus alit uenis et caeco carpitur igni.

4:3       multa uiri uirtus animo multusque recursat

4:4       gentis honos; haerent infixi pectore uultus

4:5       uerbaque nec placidam membris dat cura quietem.

4:6       postera Phoebea lustrabat lampade terras

4:7       umentemque Aurora polo dimouerat umbram,

4:8       cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:

4:9       'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!

4:10       quis nouus hic nostris successit sedibus hospes,

4:11       quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!

4:12       credo equidem, nec uana fides, genus esse deorum.

4:13       degeneres animos timor arguit. heu, quibus ille

4:14       iactatus fatis! quae bella exhausta canebat!

4:15       si mihi non animo fixum immotumque sederet

4:16       ne cui me uinclo uellem sociare iugali,

4:17       postquam primus amor deceptam morte fefellit;

4:18       si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

4:19       huic uni forsan potui succumbere culpae.

4:20       Anna (fatebor enim) miseri post fata Sychaei

4:21       coniugis et sparsos fraterna caede penatis

4:22       solus hic inflexit sensus animumque labantem

4:23       impulit. agnosco ueteris uestigia flammae.

4:24       sed mihi uel tellus optem prius ima dehiscat

4:25       uel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,

4:26       pallentis umbras Erebo noctemque profundam,

4:27       ante, pudor, quam te uiolo aut tua iura resoluo.

4:28       ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores

4:29       abstulit; ille habeat secum seruetque sepulcro.'

4:30       sic effata sinum lacrimis impleuit obortis.

4:31       Anna refert: 'o luce magis dilecta sorori,

4:32       solane perpetua maerens carpere iuuenta

4:33       nec dulcis natos Veneris nec praemia noris?

4:34       id cinerem aut manis credis curare sepultos?

4:35       esto: aegram nulli quondam flexere mariti,

4:36       non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas

4:37       ductoresque alii, quos Africa terra triumphis

4:38       diues alit: placitone etiam pugnabis amori?

4:39       nec uenit in mentem quorum consederis aruis?

4:40       hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,

4:41       et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;

4:42       hinc deserta siti regio lateque furentes

4:43       Barcaei. quid bella Tyro surgentia dicam

4:44       germanique minas?

4:45       dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda

4:46       hunc cursum Iliacas uento tenuisse carinas.

4:47       quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna

4:48       coniugio tali! Teucrum comitantibus armis

4:49       Punica se quantis attollet gloria rebus!

4:50       tu modo posce deos ueniam, sacrisque litatis

4:51       indulge hospitio causasque innecte morandi,

4:52       dum pelago desaeuit hiems et aquosus Orion,

4:53       quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'

4:54       His dictis impenso animum flammauit amore

4:55       spemque dedit dubiae menti soluitque pudorem.

4:56       principio delubra adeunt pacemque per aras

4:57       exquirunt; mactant lectas de more bidentis

4:58       legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,

4:59       Iunoni ante omnis, cui uincla iugalia curae.

4:60       ipsa tenens dextra pateram pulcherrima Dido

4:61       candentis uaccae media inter cornua fundit,

4:62       aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

4:63       instauratque diem donis, pecudumque reclusis

4:64       pectoribus inhians spirantia consulit exta.

4:65       heu, uatum ignarae mentes! quid uota furentem,

4:66       quid delubra iuuant? est mollis flamma medullas

4:67       interea et tacitum uiuit sub pectore uulnus.

4:68       uritur infelix Dido totaque uagatur

4:69       urbe furens, qualis coniecta cerua sagitta,

4:70       quam procul incautam nemora inter Cresia fixit

4:71       pastor agens telis liquitque uolatile ferrum

4:72       nescius: illa fuga siluas saltusque peragrat

4:73       Dictaeos; haeret lateri letalis harundo.

4:74       nunc media Aenean secum per moenia ducit

4:75       Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam,

4:76       incipit effari mediaque in uoce resistit;

4:77       nunc eadem labente die conuiuia quaerit,

4:78       Iliacosque iterum demens audire labores

4:79       exposcit pendetque iterum narrantis ab ore.

4:80       post ubi digressi, lumenque obscura uicissim

4:81       luna premit suadentque cadentia sidera somnos,

4:82       sola domo maeret uacua stratisque relictis

4:83       incubat. illum absens absentem auditque uidetque,

4:84       aut gremio Ascanium genitoris imagine capta

4:85       detinet, infandum si fallere possit amorem.

4:86       non coeptae adsurgunt turres, non arma iuuentus

4:87       exercet portusue aut propugnacula bello

4:88       tuta parant: pendent opera interrupta minaeque

4:89       murorum ingentes aequataque machina caelo.

4:90       Quam simul ac tali persensit peste teneri

4:91       cara Iouis coniunx nec famam obstare furori,

4:92       talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:

4:93       'egregiam uero laudem et spolia ampla refertis

4:94       tuque puerque tuus (magnum et memorabile numen),

4:95       una dolo diuum si femina uicta duorum est.

4:96       nec me adeo fallit ueritam te moenia nostra

4:97       suspectas habuisse domos Karthaginis altae.

4:98       sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?

4:99       quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos

4:100       exercemus? habes tota quod mente petisti:

4:101       ardet amans Dido traxitque per ossa furorem.

4:102       communem hunc ergo populum paribusque regamus

4:103       auspiciis; liceat Phrygio seruire marito

4:104       dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'

4:105       Olli (sensit enim simulata mente locutam,

4:106       quo regnum Italiae Libycas auerteret oras)

4:107       sic contra est ingressa Venus: 'quis talia demens

4:108       abnuat aut tecum malit contendere bello?

4:109       si modo quod memoras factum fortuna sequatur.

4:110       sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam

4:111       esse uelit Tyriis urbem Troiaque profectis,

4:112       misceriue probet populos aut foedera iungi.

4:113       tu coniunx, tibi fas animum temptare precando.

4:114       perge, sequar.' tum sic excepit regia Iuno:

4:115       'mecum erit iste labor. nunc qua ratione quod instat

4:116       confieri possit, paucis (aduerte) docebo.

4:117       uenatum Aeneas unaque miserrima Dido

4:118       in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus

4:119       extulerit Titan radiisque retexerit orbem.

4:120       his ego nigrantem commixta grandine nimbum,

4:121       dum trepidant alae saltusque indagine cingunt,

4:122       desuper infundam et tonitru caelum omne ciebo.

4:123       diffugient comites et nocte tegentur opaca:

4:124       speluncam Dido dux et Troianus eandem

4:125       deuenient. adero et, tua si mihi certa uoluntas,

4:126       conubio iungam stabili propriamque dicabo.

4:127       hic hymenaeus erit.' non aduersata petenti

4:128       adnuit atque dolis risit Cytherea repertis.

4:129       Oceanum interea surgens Aurora reliquit.

4:130       it portis iubare exorto delecta iuuentus,

4:131       retia rara, plagae, lato uenabula ferro,

4:132       Massylique ruunt equites et odora canum uis.

4:133       reginam thalamo cunctantem ad limina primi

4:134       Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro

4:135       stat sonipes ac frena ferox spumantia mandit.

4:136       tandem progreditur magna stipante caterua

4:137       Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo;

4:138       cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,

4:139       aurea purpuream subnectit fibula uestem.

4:140       nec non et Phrygii comites et laetus Iulus

4:141       incedunt. ipse ante alios pulcherrimus omnis

4:142       infert se socium Aeneas atque agmina iungit.

4:143       qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta

4:144       deserit ac Delum maternam inuisit Apollo

4:145       instauratque choros, mixtique altaria circum

4:146       Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;

4:147       ipse iugis Cynthi graditur mollique fluentem

4:148       fronde premit crinem fingens atque implicat auro,

4:149       tela sonant umeris: haud illo segnior ibat

4:150       Aeneas, tantum egregio decus enitet ore.

4:151       postquam altos uentum in montis atque inuia lustra,

4:152       ecce ferae saxi deiectae uertice caprae

4:153       decurrere iugis; alia de parte patentis

4:154       transmittunt cursu campos atque agmina cerui

4:155       puluerulenta fuga glomerant montisque relinquunt.

4:156       at puer Ascanius mediis in uallibus acri

4:157       gaudet equo iamque hos cursu, iam praeterit illos,

4:158       spumantemque dari pecora inter inertia uotis

4:159       optat aprum, aut fuluum descendere monte leonem.

4:160       Interea magno misceri murmure caelum

4:161       incipit, insequitur commixta grandine nimbus,

4:162       et Tyrii comites passim et Troiana iuuentus

4:163       Dardaniusque nepos Veneris diuersa per agros

4:164       tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.

4:165       speluncam Dido dux et Troianus eandem

4:166       deueniunt. prima et Tellus et pronuba Iuno

4:167       dant signum; fulsere ignes et conscius aether

4:168       conubiis summoque ulularunt uertice Nymphae.

4:169       ille dies primus leti primusque malorum

4:170       causa fuit; neque enim specie famaue mouetur

4:171       nec iam furtiuum Dido meditatur amorem:

4:172       coniugium uocat, hoc praetexit nomine culpam.

4:173       Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes,

4:174       Fama, malum qua non aliud uelocius ullum:

4:175       mobilitate uiget uirisque adquirit eundo,

4:176       parua metu primo, mox sese attollit in auras

4:177       ingrediturque solo et caput inter nubila condit.

4:178       illam Terra parens ira inritata deorum

4:179       extremam, ut perhibent, Coeo Enceladoque sororem

4:180       progenuit pedibus celerem et pernicibus alis,

4:181       monstrum horrendum, ingens, cui quot sunt corpore plumae,

4:182       tot uigiles oculi subter (mirabile dictu),

4:183       tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit auris.

4:184       nocte uolat caeli medio terraeque per umbram

4:185       stridens, nec dulci declinat lumina somno;

4:186       luce sedet custos aut summi culmine tecti

4:187       turribus aut altis, et magnas territat urbes,

4:188       tam ficti prauique tenax quam nuntia ueri.

4:189       haec tum multiplici populos sermone replebat

4:190       gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:

4:191       uenisse Aenean Troiano sanguine cretum,

4:192       cui se pulchra uiro dignetur iungere Dido;

4:193       nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fouere

4:194       regnorum immemores turpique cupidine captos.

4:195       haec passim dea foeda uirum diffundit in ora.

4:196       protinus ad regem cursus detorquet Iarban

4:197       incenditque animum dictis atque aggerat iras.

4:198       Hic Hammone satus rapta Garamantide nympha

4:199       templa Ioui centum latis immania regnis,

4:200       centum aras posuit uigilemque sacrauerat ignem,

4:201       excubias diuum aeternas, pecudumque cruore

4:202       pingue solum et uariis florentia limina sertis.

4:203       isque amens animi et rumore accensus amaro

4:204       dicitur ante aras media inter numina diuum

4:205       multa Iouem manibus supplex orasse supinis:

4:206       'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis

4:207       gens epulata toris Lenaeum libat honorem,

4:208       aspicis haec? an te, genitor, cum fulmina torques

4:209       nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes

4:210       terrificant animos et inania murmura miscent?

4:211       femina, quae nostris errans in finibus urbem

4:212       exiguam pretio posuit, cui litus arandum

4:213       cuique loci leges dedimus, conubia nostra

4:214       reppulit ac dominum Aenean in regna recepit.

4:215       et nunc ille Paris cum semiuiro comitatu,

4:216       Maeonia mentum mitra crinemque madentem

4:217       subnexus, rapto potitur: nos munera templis

4:218       quippe tuis ferimus famamque fouemus inanem.'

4:219       Talibus orantem dictis arasque tenentem

4:220       audiit Omnipotens, oculosque ad moenia torsit

4:221       regia et oblitos famae melioris amantis.

4:222       tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:

4:223       'uade age, nate, uoca Zephyros et labere pennis

4:224       Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc

4:225       exspectat fatisque datas non respicit urbes,

4:226       adloquere et celeris defer mea dicta per auras.

4:227       non illum nobis genetrix pulcherrima talem

4:228       promisit Graiumque ideo bis uindicat armis;

4:229       sed fore qui grauidam imperiis belloque frementem

4:230       Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri

4:231       proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.

4:232       si nulla accendit tantarum gloria rerum

4:233       nec super ipse sua molitur laude laborem,

4:234       Ascanione pater Romanas inuidet arces?

4:235       quid struit? aut qua spe inimica in gente moratur

4:236       nec prolem Ausoniam et Lauinia respicit arua?

4:237       nauiget! haec summa est, hic nostri nuntius esto.'

4:238       Dixerat. ille patris magni parere parabat

4:239       imperio; et primum pedibus talaria nectit

4:240       aurea, quae sublimem alis siue aequora supra

4:241       seu terram rapido pariter cum flamine portant.

4:242       tum uirgam capit: hac animas ille euocat Orco

4:243       pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,

4:244       dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.

4:245       illa fretus agit uentos et turbida tranat

4:246       nubila. iamque uolans apicem et latera ardua cernit

4:247       Atlantis duri caelum qui uertice fulcit,

4:248       Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris

4:249       piniferum caput et uento pulsatur et imbri,

4:250       nix umeros infusa tegit, tum flumina mento

4:251       praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.

4:252       hic primum paribus nitens Cyllenius alis

4:253       constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas

4:254       misit aui similis, quae circum litora, circum

4:255       piscosos scopulos humilis uolat aequora iuxta.

4:256       haud aliter terras inter caelumque uolabat

4:257       litus harenosum ad Libyae, uentosque secabat

4:258       materno ueniens ab auo Cyllenia proles.

4:259       ut primum alatis tetigit magalia plantis,

4:260       Aenean fundantem arces ac tecta nouantem

4:261       conspicit. atque illi stellatus iaspide fulua

4:262       ensis erat Tyrioque ardebat murice laena

4:263       demissa ex umeris, diues quae munera Dido

4:264       fecerat, et tenui telas discreuerat auro.

4:265       continuo inuadit: 'tu nunc Karthaginis altae

4:266       fundamenta locas pulchramque uxorius urbem

4:267       exstruis? heu, regni rerumque oblite tuarum!

4:268       ipse deum tibi me claro demittit Olympo

4:269       regnator, caelum et terras qui numine torquet,

4:270       ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:

4:271       quid struis? aut qua spe Libycis teris otia terris?

4:272       si te nulla mouet tantarum gloria rerum

4:273       [nec super ipse tua moliris laude laborem,]

4:274       Ascanium surgentem et spes heredis Iuli

4:275       respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus

4:276       debetur.' tali Cyllenius ore locutus

4:277       mortalis uisus medio sermone reliquit

4:278       et procul in tenuem ex oculis euanuit auram.

4:279       At uero Aeneas aspectu obmutuit amens,

4:280       arrectaeque horrore comae et uox faucibus haesit.

4:281       ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,

4:282       attonitus tanto monitu imperioque deorum.

4:283       heu quid agat? quo nunc reginam ambire furentem

4:284       audeat adfatu? quae prima exordia sumat?

4:285       atque animum nunc huc celerem nunc diuidit illuc

4:286       in partisque rapit uarias perque omnia uersat.

4:287       haec alternanti potior sententia uisa est:

4:288       Mnesthea Sergestumque uocat fortemque Serestum,

4:289       classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,

4:290       arma parent et quae rebus sit causa nouandis

4:291       dissimulent; sese interea, quando optima Dido

4:292       nesciat et tantos rumpi non speret amores,

4:293       temptaturum aditus et quae mollissima fandi

4:294       tempora, quis rebus dexter modus. ocius omnes

4:295       imperio laeti parent et iussa facessunt.

4:296       At regina dolos (quis fallere possit amantem?)

4:297       praesensit, motusque excepit prima futuros

4:298       omnia tuta timens. eadem impia Fama furenti

4:299       detulit armari classem cursumque parari.

4:300       saeuit inops animi totamque incensa per urbem

4:301       bacchatur, qualis commotis excita sacris

4:302       Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho

4:303       orgia nocturnusque uocat clamore Cithaeron.

4:304       tandem his Aenean compellat uocibus ultro:

4:305       'dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum

4:306       posse nefas tacitusque mea decedere terra?

4:307       nec te noster amor nec te data dextera quondam

4:308       nec moritura tenet crudeli funere Dido?

4:309       quin etiam hiberno moliri sidere classem

4:310       et mediis properas Aquilonibus ire per altum,

4:311       crudelis? quid, si non arua aliena domosque

4:312       ignotas peteres, et Troia antiqua maneret,

4:313       Troia per undosum peteretur classibus aequor?

4:314       mene fugis? per ego has lacrimas dextramque tuam te

4:315       (quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui),

4:316       per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,

4:317       si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam

4:318       dulce meum, miserere domus labentis et istam,

4:319       oro, si quis adhuc precibus locus, exue mentem.

4:320       te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni

4:321       odere, infensi Tyrii; te propter eundem

4:322       exstinctus pudor et, qua sola sidera adibam,

4:323       fama prior. cui me moribundam deseris hospes

4:324       (hoc solum nomen quoniam de coniuge restat)?

4:325       quid moror? an mea Pygmalion dum moenia frater

4:326       destruat aut captam ducat Gaetulus Iarbas?

4:327       saltem si qua mihi de te suscepta fuisset

4:328       ante fugam suboles, si quis mihi paruulus aula

4:329       luderet Aeneas, qui te tamen ore referret,

4:330       non equidem omnino capta ac deserta uiderer.'

4:331       Dixerat. ille Iouis monitis immota tenebat

4:332       lumina et obnixus curam sub corde premebat.

4:333       tandem pauca refert: 'ego te, quae plurima fando

4:334       enumerare uales, numquam, regina, negabo

4:335       promeritam, nec me meminisse pigebit Elissae

4:336       dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.

4:337       pro re pauca loquar. neque ego hanc abscondere furto

4:338       speraui (ne finge) fugam, nec coniugis umquam

4:339       praetendi taedas aut haec in foedera ueni.

4:340       me si fata meis paterentur ducere uitam

4:341       auspiciis et sponte mea componere curas,

4:342       urbem Troianam primum dulcisque meorum

4:343       reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,

4:344       et recidiua manu posuissem Pergama uictis.

4:345       sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,

4:346       Italiam Lyciae iussere capessere sortes;

4:347       hic amor, haec patria est. si te Karthaginis arces

4:348       Phoenissam Libycaeque aspectus detinet urbis,

4:349       quae tandem Ausonia Teucros considere terra

4:350       inuidia est? et nos fas extera quaerere regna.

4:351       me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris

4:352       nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,

4:353       admonet in somnis et turbida terret imago;

4:354       me puer Ascanius capitisque iniuria cari,

4:355       quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus aruis.

4:356       nunc etiam interpres diuum Ioue missus ab ipso

4:357       (testor utrumque caput) celeris mandata per auras

4:358       detulit: ipse deum manifesto in lumine uidi

4:359       intrantem muros uocemque his auribus hausi.

4:360       desine meque tuis incendere teque querelis;

4:361       Italiam non sponte sequor.'

4:362       Talia dicentem iamdudum auersa tuetur

4:363       huc illuc uoluens oculos totumque pererrat

4:364       luminibus tacitis et sic accensa profatur:

4:365       'nec tibi diua parens generis nec Dardanus auctor,

4:366       perfide, sed duris genuit te cautibus horrens

4:367       Caucasus Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.

4:368       nam quid dissimulo aut quae me ad maiora reseruo?

4:369       num fletu ingemuit nostro? num lumina flexit?

4:370       num lacrimas uictus dedit aut miseratus amantem est?

4:371       quae quibus anteferam? iam iam nec maxima Iuno

4:372       nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.

4:373       nusquam tuta fides. eiectum litore, egentem

4:374       excepi et regni demens in parte locaui.

4:375       amissam classem, socios a morte reduxi

4:376       (heu furiis incensa feror!): nunc augur Apollo,

4:377       nunc Lyciae sortes, nunc et Ioue missus ab ipso

4:378       interpres diuum fert horrida iussa per auras.

4:379       scilicet is superis labor est, ea cura quietos

4:380       sollicitat. neque te teneo neque dicta refello:

4:381 sequere Italiam uentis, pete regna per undas.

4:382       spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,

4:383       supplicia hausurum scopulis et nomine Dido

4:384       saepe uocaturum. sequar atris ignibus absens

4:385       et, cum frigida mors anima seduxerit artus,

4:386       omnibus umbra locis adero. dabis, improbe, poenas.

4:387       audiam et haec Manis ueniet mihi fama sub imos.'

4:388       his medium dictis sermonem abrumpit et auras

4:389       aegra fugit seque ex oculis auertit et aufert,

4:390       linquens multa metu cunctantem et multa parantem

4:391       dicere. suscipiunt famulae conlapsaque membra

4:392       marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.

4:393       At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem

4:394       solando cupit et dictis auertere curas,

4:395       multa gemens magnoque animum labefactus amore

4:396       iussa tamen diuum exsequitur classemque reuisit.

4:397       tum uero Teucri incumbunt et litore celsas

4:398       deducunt toto nauis. natat uncta carina,

4:399       frondentisque ferunt remos et robora siluis

4:400       infabricata fugae studio.

4:401       migrantis cernas totaque ex urbe ruentis:

4:402       ac uelut ingentem formicae farris aceruum

4:403       cum populant hiemis memores tectoque reponunt,

4:404       it nigrum campis agmen praedamque per herbas

4:405       conuectant calle angusto; pars grandia trudunt

4:406       obnixae frumenta umeris, pars agmina cogunt

4:407       castigantque moras, opere omnis semita feruet.

4:408       quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus,

4:409       quosue dabas gemitus, cum litora feruere late

4:410       prospiceres arce ex summa, totumque uideres

4:411       misceri ante oculos tantis clamoribus aequor!

4:412       improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis!

4:413       ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando

4:414       cogitur et supplex animos summittere amori,

4:415       ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.

4:416       'Anna, uides toto properari litore circum:

4:417       undique conuenere; uocat iam carbasus auras,

4:418       puppibus et laeti nautae imposuere coronas.

4:419       hunc ego si potui tantum sperare dolorem,

4:420       et perferre, soror, potero. miserae hoc tamen unum

4:421       exsequere, Anna, mihi; solam nam perfidus ille

4:422       te colere, arcanos etiam tibi credere sensus;

4:423       sola uiri mollis aditus et tempora noras.

4:424 soror, atque hostem supplex adfare superbum:

4:425       non ego cum Danais Troianam exscindere gentem

4:426       Aulide iuraui classemue ad Pergama misi,

4:427       nec patris Anchisae cinerem manisue reuelli:

4:428       cur mea dicta negat duras demittere in auris?

4:429       quo ruit? extremum hoc miserae det munus amanti:

4:430       exspectet facilemque fugam uentosque ferentis.

4:431       non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,

4:432       nec pulchro ut Latio careat regnumque relinquat:

4:433       tempus inane peto, requiem spatiumque furori,

4:434       dum mea me uictam doceat fortuna dolere.

4:435       extremam hanc oro ueniam (miserere sororis),

4:436       quam mihi cum dederit cumulatam morte remittam.'

4:437       Talibus orabat, talisque miserrima fletus

4:438       fertque refertque soror. sed nullis ille mouetur

4:439       fletibus aut uoces ullas tractabilis audit;

4:440       fata obstant placidasque uiri deus obstruit auris.

4:441       ac uelut annoso ualidam cum robore quercum

4:442       Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc

4:443       eruere inter se certant; it stridor, et altae

4:444       consternunt terram concusso stipite frondes;

4:445       ipsa haeret scopulis et quantum uertice ad auras

4:446       aetherias, tantum radice in Tartara tendit:

4:447       haud secus adsiduis hinc atque hinc uocibus heros

4:448       tunditur, et magno persentit pectore curas;

4:449       mens immota manet, lacrimae uoluuntur inanes.

4:450       Tum uero infelix fatis exterrita Dido

4:451       mortem orat; taedet caeli conuexa tueri.

4:452       quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,

4:453       uidit, turicremis cum dona imponeret aris,

4:454       (horrendum dictu) latices nigrescere sacros

4:455       fusaque in obscenum se uertere uina cruorem;

4:456       hoc uisum nulli, non ipsi effata sorori.

4:457       praeterea fuit in tectis de marmore templum

4:458       coniugis antiqui, miro quod honore colebat,

4:459       uelleribus niueis et festa fronde reuinctum:

4:460       hinc exaudiri uoces et uerba uocantis

4:461       uisa uiri, nox cum terras obscura teneret,

4:462       solaque culminibus ferali carmine bubo

4:463       saepe queri et longas in fletum ducere uoces;

4:464       multaque praeterea uatum praedicta priorum

4:465       terribili monitu horrificant. agit ipse furentem

4:466       in somnis ferus Aeneas, semperque relinqui

4:467       sola sibi, semper longam incomitata uidetur

4:468       ire uiam et Tyrios deserta quaerere terra,

4:469       Eumenidum ueluti demens uidet agmina Pentheus

4:470       et solem geminum et duplices se ostendere Thebas,

4:471       aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes,

4:472       armatam facibus matrem et serpentibus atris

4:473       cum fugit ultricesque sedent in limine Dirae.

4:474       Ergo ubi concepit furias euicta dolore

4:475       decreuitque mori, tempus secum ipsa modumque

4:476       exigit, et maestam dictis adgressa sororem

4:477       consilium uultu tegit ac spem fronte serenat:

4:478       'inueni, germana, uiam (gratare sorori)

4:479       quae mihi reddat eum uel eo me soluat amantem.

4:480       Oceani finem iuxta solemque cadentem

4:481       ultimus Aethiopum locus est, ubi maximus Atlas

4:482       axem umero torquet stellis ardentibus aptum:

4:483       hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,

4:484       Hesperidum templi custos, epulasque draconi

4:485       quae dabat et sacros seruabat in arbore ramos,

4:486       spargens umida mella soporiferumque papauer.

4:487       haec se carminibus promittit soluere mentes

4:488       quas uelit, ast aliis duras immittere curas,

4:489       sistere aquam fluuiis et uertere sidera retro,

4:490       nocturnosque mouet Manis: mugire uidebis

4:491       sub pedibus terram et descendere montibus ornos.

4:492       testor, cara, deos et te, germana, tuumque

4:493       dulce caput, magicas inuitam accingier artis.

4:494       tu secreta pyram tecto interiore sub auras

4:495       erige, et arma uiri thalamo quae fixa reliquit

4:496       impius exuuiasque omnis lectumque iugalem,

4:497       quo perii, super imponas: abolere nefandi

4:498       cuncta uiri monimenta iuuat monstratque sacerdos.'

4:499       haec effata silet, pallor simul occupat ora.

4:500       non tamen Anna nouis praetexere funera sacris

4:501       germanam credit, nec tantos mente furores

4:502       concipit aut grauiora timet quam morte Sychaei.

4:503       ergo iussa parat.

4:504       At regina, pyra penetrali in sede sub auras

4:505       erecta ingenti taedis atque ilice secta,

4:506       intenditque locum sertis et fronde coronat

4:507       funerea; super exuuias ensemque relictum

4:508       effigiemque toro locat haud ignara futuri.

4:509       stant arae circum et crinis effusa sacerdos

4:510       ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque

4:511       tergeminamque Hecaten, tria uirginis ora Dianae.

4:512       sparserat et latices simulatos fontis Auerni,

4:513       falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis

4:514       pubentes herbae nigri cum lacte ueneni;

4:515       quaeritur et nascentis equi de fronte reuulsus

4:516       et matri praereptus amor.

4:517       ipsa mola manibusque piis altaria iuxta

4:518       unum exuta pedem uinclis, in ueste recincta,

4:519       testatur moritura deos et conscia fati

4:520       sidera; tum, si quod non aequo foedere amantis

4:521       curae numen habet iustumque memorque, precatur.

4:522       Nox erat et placidum carpebant fessa soporem

4:523       corpora per terras, siluaeque et saeua quierant

4:524       aequora, cum medio uoluuntur sidera lapsu,

4:525       cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque uolucres,

4:526       quaeque lacus late liquidos quaeque aspera dumis

4:527       rura tenent, somno positae sub nocte silenti.

4:528       at non infelix animi Phoenissa, neque umquam

4:529       soluitur in somnos oculisue aut pectore noctem

4:530       accipit: ingeminant curae rursusque resurgens

4:531       saeuit amor magnoque irarum fluctuat aestu.

4:532       sic adeo insistit secumque ita corde uolutat:

4:533       'en, quid ago? rursusne procos inrisa priores

4:534       experiar, Nomadumque petam conubia supplex,

4:535       quos ego sim totiens iam dedignata maritos?

4:536       Iliacas igitur classis atque ultima Teucrum

4:537       iussa sequar? quiane auxilio iuuat ante leuatos

4:538       et bene apud memores ueteris stat gratia facti?

4:539       quis me autem, fac uelle, sinet ratibusue superbis

4:540       inuisam accipiet? nescis heu, perdita, necdum

4:541       Laomedonteae sentis periuria gentis?

4:542       quid tum? sola fuga nautas comitabor ouantis?

4:543       an Tyriis omnique manu stipata meorum

4:544       inferar et, quos Sidonia uix urbe reuelli,

4:545       rursus agam pelago et uentis dare uela iubebo?

4:546       quin morere ut merita es, ferroque auerte dolorem.

4:547       tu lacrimis euicta meis, tu prima furentem

4:548       his, germana, malis oneras atque obicis hosti.

4:549       non licuit thalami expertem sine crimine uitam

4:550       degere more ferae, talis nec tangere curas;

4:551       non seruata fides cineri promissa Sychaeo.'

4:552       Tantos illa suo rumpebat pectore questus:

4:553       Aeneas celsa in puppi iam certus eundi

4:554       carpebat somnos rebus iam rite paratis.

4:555       huic se forma dei uultu redeuntis eodem

4:556       obtulit in somnis rursusque ita uisa monere est,

4:557       omnia Mercurio similis, uocemque coloremque

4:558       et crinis flauos et membra decora iuuenta:

4:559       'nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,

4:560       nec quae te circum stent deinde pericula cernis,

4:561       demens, nec Zephyros audis spirare secundos?

4:562       illa dolos dirumque nefas in pectore uersat

4:563       certa mori, uariosque irarum concitat aestus.

4:564       non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?

4:565       iam mare turbari trabibus saeuasque uidebis

4:566       conlucere faces, iam feruere litora flammis,

4:567       si te his attigerit terris Aurora morantem.

4:568       heia age, rumpe moras. uarium et mutabile semper

4:569       femina.' sic fatus nocti se immiscuit atrae.

4:570       Tum uero Aeneas subitis exterritus umbris

4:571       corripit e somno corpus sociosque fatigat

4:572       praecipitis: 'uigilate, uiri, et considite transtris;

4:573       soluite uela citi. deus aethere missus ab alto

4:574       festinare fugam tortosque incidere funis

4:575       ecce iterum instimulat. sequimur te, sancte deorum,

4:576       quisquis es, imperioque iterum paremus ouantes.

4:577       adsis o placidusque iuues et sidera caelo

4:578       dextra feras.' dixit uaginaque eripit ensem

4:579       fulmineum strictoque ferit retinacula ferro.

4:580       idem omnis simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;

4:581       litora deseruere, latet sub classibus aequor,

4:582       adnixi torquent spumas et caerula uerrunt.

4:583       Et iam prima nouo spargebat lumine terras

4:584       Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

4:585       regina e speculis ut primam albescere lucem

4:586       uidit et aequatis classem procedere uelis,

4:587       litoraque et uacuos sensit sine remige portus,

4:588       terque quaterque manu pectus percussa decorum

4:589       flauentisque abscissa comas 'pro Iuppiter! ibit

4:590       hic,' ait 'et nostris inluserit aduena regnis?

4:591       non arma expedient totaque ex urbe sequentur,

4:592       diripientque rates alii naualibus? ite,

4:593       ferte citi flammas, date tela, impellite remos!

4:594       quid loquor? aut ubi sum? quae mentem insania mutat?

4:595       infelix Dido, nunc te facta impia tangunt?

4:596       tum decuit, cum sceptra dabas. en dextra fidesque,

4:597       quem secum patrios aiunt portare penatis,

4:598       quem subiisse umeris confectum aetate parentem!

4:599       non potui abreptum diuellere corpus et undis

4:600       spargere? non socios, non ipsum absumere ferro

4:601       Ascanium patriisque epulandum ponere mensis?

4:602       uerum anceps pugnae fuerat fortuna. fuisset:

4:603       quem metui moritura? faces in castra tulissem

4:604       implessemque foros flammis natumque patremque

4:605       cum genere exstinxem, memet super ipsa dedissem.

4:606       Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,

4:607       tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,

4:608       nocturnisque Hecate triuiis ululata per urbes

4:609       et Dirae ultrices et di morientis Elissae,

4:610       accipite haec, meritumque malis aduertite numen

4:611       et nostras audite preces. si tangere portus

4:612       infandum caput ac terris adnare necesse est,

4:613       et sic fata Iouis poscunt, hic terminus haeret,

4:614       at bello audacis populi uexatus et armis,

4:615       finibus extorris, complexu auulsus Iuli

4:616       auxilium imploret uideatque indigna suorum

4:617       funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae

4:618       tradiderit, regno aut optata luce fruatur,

4:619       sed cadat ante diem mediaque inhumatus harena.

4:620       haec precor, hanc uocem extremam cum sanguine fundo.

4:621       tum uos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum

4:622       exercete odiis, cinerique haec mittite nostro

4:623       munera. nullus amor populis nec foedera sunto.

4:624       exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

4:625       qui face Dardanios ferroque sequare colonos,

4:626       nunc, olim, quocumque dabunt se tempore uires.

4:627       litora litoribus contraria, fluctibus undas

4:628       imprecor, arma armis: pugnent ipsique nepotesque.'

4:629       Haec ait, et partis animum uersabat in omnis,

4:630       inuisam quaerens quam primum abrumpere lucem.

4:631       tum breuiter Barcen nutricem adfata Sychaei,

4:632       namque suam patria antiqua cinis ater habebat:

4:633       'Annam, cara mihi nutrix, huc siste sororem:

4:634       dic corpus properet fluuiali spargere lympha,

4:635       et pecudes secum et monstrata piacula ducat.

4:636       sic ueniat, tuque ipsa pia tege tempora uitta.

4:637       sacra Ioui Stygio, quae rite incepta paraui,

4:638       perficere est animus finemque imponere curis

4:639       Dardaniique rogum capitis permittere flammae.'

4:640       sic ait. illa gradum studio celebrabat anili.

4:641       at trepida et coeptis immanibus effera Dido

4:642       sanguineam uoluens aciem, maculisque trementis

4:643       interfusa genas et pallida morte futura,

4:644       interiora domus inrumpit limina et altos

4:645       conscendit furibunda rogos ensemque recludit

4:646       Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.

4:647       hic, postquam Iliacas uestis notumque cubile

4:648       conspexit, paulum lacrimis et mente morata

4:649       incubuitque toro dixitque nouissima uerba:

4:650       'dulces exuuiae, dum fata deusque sinebat,

4:651       accipite hanc animam meque his exsoluite curis.

4:652       uixi et quem dederat cursum Fortuna peregi,

4:653       et nunc magna mei sub terras ibit imago.

4:654       urbem praeclaram statui, mea moenia uidi,

4:655       ulta uirum poenas inimico a fratre recepi,

4:656       felix, heu nimium felix, si litora tantum

4:657       numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae.'

4:658       dixit, et os impressa toro 'moriemur inultae,

4:659       sed moriamur' ait. 'sic, sic iuuat ire sub umbras.

4:660       hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

4:661       Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.'

4:662       dixerat, atque illam media inter talia ferro

4:663       conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore

4:664       spumantem sparsasque manus. it clamor ad alta

4:665       atria: concussam bacchatur Fama per urbem.

4:666       lamentis gemituque et femineo ululatu

4:667       tecta fremunt, resonat magnis plangoribus aether,

4:668       non aliter quam si immissis ruat hostibus omnis

4:669       Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes

4:670       culmina perque hominum uoluantur perque deorum.

4:671       audiit exanimis trepidoque exterrita cursu

4:672       unguibus ora soror foedans et pectora pugnis

4:673       per medios ruit, ac morientem nomine clamat:

4:674       'hoc illud, germana, fuit? me fraude petebas?

4:675       hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?

4:676       quid primum deserta querar? comitemne sororem

4:677       spreuisti moriens? eadem me ad fata uocasses,

4:678       idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset.

4:679       his etiam struxi manibus patriosque uocaui

4:680       uoce deos, sic te ut posita, crudelis, abessem?

4:681       exstinxti te meque, soror, populumque patresque

4:682       Sidonios urbemque tuam. date, uulnera lymphis

4:683       abluam et, extremus si quis super halitus errat,

4:684       ore legam.' sic fata gradus euaserat altos,

4:685       semianimemque sinu germanam amplexa fouebat

4:686       cum gemitu atque atros siccabat ueste cruores.

4:687       illa grauis oculos conata attollere rursus

4:688       deficit; infixum stridit sub pectore uulnus.

4:689       ter sese attollens cubitoque adnixa leuauit,

4:690       ter reuoluta toro est oculisque errantibus alto

4:691       quaesiuit caelo lucem ingemuitque reperta.

4:692       Tum Iuno omnipotens longum miserata dolorem

4:693       difficilisque obitus Irim demisit Olympo

4:694       quae luctantem animam nexosque resolueret artus.

4:695       nam quia nec fato merita nec morte peribat,

4:696       sed misera ante diem subitoque accensa furore,

4:697       nondum illi flauum Proserpina uertice crinem

4:698       abstulerat Stygioque caput damnauerat Orco.

4:699       ergo Iris croceis per caelum roscida pennis

4:700       mille trahens uarios aduerso sole colores

4:701       deuolat et supra caput astitit. 'hunc ego Diti

4:702       sacrum iussa fero teque isto corpore soluo':

4:703       sic ait et dextra crinem secat, omnis et una

4:704       dilapsus calor atque in uentos uita recessit.




Book V.

5:1       Interea medium Aeneas iam classe tenebat

5:2       certus iter fluctusque atros Aquilone secabat

5:3       moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae

5:4       conlucent flammis. quae tantum accenderit ignem

5:5       causa latet; duri magno sed amore dolores

5:6       polluto, notumque furens quid femina possit,

5:7       triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.

5:8       ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla

5:9       occurrit tellus, maria undique et undique caelum,

5:10       olli caeruleus supra caput astitit imber

5:11       noctem hiememque ferens et inhorruit unda tenebris.

5:12       ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:

5:13       'heu quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

5:14       quidue, pater Neptune, paras?' sic deinde locutus

5:15       colligere arma iubet ualidisque incumbere remis,

5:16       obliquatque sinus in uentum ac talia fatur:

5:17       'magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor

5:18       spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.

5:19       mutati transuersa fremunt et uespere ab atro

5:20       consurgunt uenti, atque in nubem cogitur aer.

5:21       nec nos obniti contra nec tendere tantum

5:22       sufficimus. superat quoniam Fortuna, sequamur,

5:23       quoque uocat uertamus iter. nec litora longe

5:24       fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,

5:25       si modo rite memor seruata remetior astra.'

5:26       tum pius Aeneas: 'equidem sic poscere uentos

5:27       iamdudum et frustra cerno te tendere contra.

5:28       flecte uiam uelis. an sit mihi gratior ulla,

5:29       quoue magis fessas optem dimittere nauis,

5:30       quam quae Dardanium tellus mihi seruat Acesten

5:31       et patris Anchisae gremio complectitur ossa?'

5:32       haec ubi dicta, petunt portus et uela secundi

5:33       intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,

5:34       et tandem laeti notae aduertuntur harenae.

5:35       At procul ex celso miratus uertice montis

5:36       aduentum sociasque rates occurrit Acestes,

5:37       horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,

5:38       Troia Criniso conceptum flumine mater

5:39       quem genuit. ueterum non immemor ille parentum

5:40       gratatur reduces et gaza laetus agresti

5:41       excipit, ac fessos opibus solatur amicis.

5:42       Postera cum primo stellas Oriente fugarat

5:43       clara dies, socios in coetum litore ab omni

5:44       aduocat Aeneas tumulique ex aggere fatur:

5:45       'Dardanidae magni, genus alto a sanguine diuum,

5:46       annuus exactis completur mensibus orbis,

5:47       ex quo reliquias diuinique ossa parentis

5:48       condidimus terra maestasque sacrauimus aras;

5:49       iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,

5:50       semper honoratum (sic di uoluistis) habebo.

5:51       hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,

5:52       Argolicoue mari deprensus et urbe Mycenae,

5:53       annua uota tamen sollemnisque ordine pompas

5:54       exsequerer strueremque suis altaria donis.

5:55       nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis

5:56       haud equidem sine mente, reor, sine numine diuum

5:57       adsumus et portus delati intramus amicos.

5:58       ergo agite et laetum cuncti celebremus honorem:

5:59       poscamus uentos, atque haec me sacra quotannis

5:60       urbe uelit posita templis sibi ferre dicatis.

5:61       bina boum uobis Troia generatus Acestes

5:62       dat numero capita in nauis; adhibete penatis

5:63       et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.

5:64       praeterea, si nona diem mortalibus almum

5:65       Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,

5:66       prima citae Teucris ponam certamina classis;

5:67       quique pedum cursu ualet, et qui uiribus audax

5:68       aut iaculo incedit melior leuibusque sagittis,

5:69       seu crudo fidit pugnam committere caestu,

5:70       cuncti adsint meritaeque exspectent praemia palmae.

5:71       ore fauete omnes et cingite tempora ramis.'

5:72       Sic fatus uelat materna tempora myrto.

5:73       hoc Helymus facit, hoc aeui maturus Acestes,

5:74       hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.

5:75       ille e concilio multis cum milibus ibat

5:76       ad tumulum magna medius comitante caterua.

5:77       hic duo rite mero libans carchesia Baccho

5:78       fundit humi, duo lacte nouo, duo sanguine sacro,

5:79       purpureosque iacit flores ac talia fatur:

5:80       'salue, sancte parens, iterum; saluete, recepti

5:81       nequiquam cineres animaeque umbraeque paternae.

5:82       non licuit finis Italos fataliaque arua

5:83       nec tecum Ausonium, quicumque est, quaerere Thybrim.'

5:84       dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis

5:85       septem ingens gyros, septena uolumina traxit

5:86       amplexus placide tumulum lapsusque per aras,

5:87       caeruleae cui terga notae maculosus et auro

5:88       squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus

5:89       mille iacit uarios aduerso sole colores.

5:90       obstipuit uisu Aeneas. ille agmine longo

5:91       tandem inter pateras et leuia pocula serpens

5:92       libauitque dapes rursusque innoxius imo

5:93       successit tumulo et depasta altaria liquit.

5:94       hoc magis inceptos genitori instaurat honores,

5:95       incertus geniumne loci famulumne parentis

5:96       esse putet; caedit binas de more bidentis

5:97       totque sues, totidem nigrantis terga iuuencos,

5:98       uinaque fundebat pateris animamque uocabat

5:99       Anchisae magni manisque Acheronte remissos.

5:100       nec non et socii, quae cuique est copia, laeti

5:101       dona ferunt, onerant aras mactantque iuuencos;

5:102       ordine aena locant alii fusique per herbam

5:103       subiciunt ueribus prunas et uiscera torrent.

5:104       Exspectata dies aderat nonamque serena

5:105       Auroram Phaethontis equi iam luce uehebant,

5:106       famaque finitimos et clari nomen Acestae

5:107       excierat; laeto complerant litora coetu

5:108       uisuri Aeneadas, pars et certare parati.

5:109       munera principio ante oculos circoque locantur

5:110       in medio, sacri tripodes uiridesque coronae

5:111       et palmae pretium uictoribus, armaque et ostro

5:112       perfusae uestes, argenti aurique talenta;

5:113       et tuba commissos medio canit aggere ludos.

5:114       Prima pares ineunt grauibus certamina remis

5:115       quattuor ex omni delectae classe carinae.

5:116       uelocem Mnestheus agit acri remige Pristim,

5:117       mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi,

5:118       ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,

5:119       urbis opus, triplici pubes quam Dardana uersu

5:120       impellunt, terno consurgunt ordine remi;

5:121       Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,

5:122       Centauro inuehitur magna, Scyllaque Cloanthus

5:123       caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.

5:124       Est procul in pelago saxum spumantia contra

5:125       litora, quod tumidis summersum tunditur olim

5:126       fluctibus, hiberni condunt ubi sidera Cauri;

5:127       tranquillo silet immotaque attollitur unda

5:128       campus et apricis statio gratissima mergis.

5:129       hic uiridem Aeneas frondenti ex ilice metam

5:130       constituit signum nautis pater, unde reuerti

5:131       scirent et longos ubi circumflectere cursus.

5:132       tum loca sorte legunt ipsique in puppibus auro

5:133       ductores longe effulgent ostroque decori;

5:134       cetera populea uelatur fronde iuuentus

5:135       nudatosque umeros oleo perfusa nitescit.

5:136       considunt transtris, intentaque bracchia remis;

5:137       intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit

5:138       corda pauor pulsans laudumque arrecta cupido.

5:139       inde ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,

5:140       haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor

5:141       nauticus, adductis spumant freta uersa lacertis.

5:142       infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit

5:143       conuulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

5:144       non tam praecipites biiugo certamine campum

5:145       corripuere ruuntque effusi carcere currus,

5:146       nec sic immissis aurigae undantia lora

5:147       concussere iugis pronique in uerbera pendent.

5:148       tum plausu fremituque uirum studiisque fauentum

5:149       consonat omne nemus, uocemque inclusa uolutant

5:150       litora, pulsati colles clamore resultant.

5:151       Effugit ante alios primisque elabitur undis

5:152       turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus

5:153       consequitur, melior remis, sed pondere pinus

5:154       tarda tenet. post hos aequo discrimine Pristis

5:155       Centaurusque locum tendunt superare priorem;

5:156       et nunc Pristis habet, nunc uictam praeterit ingens

5:157       Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur

5:158       frontibus et longa sulcant uada salsa carina.

5:159       iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,

5:160       cum princeps medioque Gyas in gurgite uictor

5:161       rectorem nauis compellat uoce Menoeten:

5:162       'quo tantum mihi dexter abis? huc derige cursum;

5:163       litus ama et laeua stringat sine palmula cautes;

5:164       altum alii teneant.' dixit; sed caeca Menoetes

5:165       saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.

5:166       'quo diuersus abis?' iterum 'pete saxa, Menoete!'

5:167       cum clamore Gyas reuocabat, et ecce Cloanthum

5:168       respicit instantem tergo et propiora tenentem.

5:169       ille inter nauemque Gyae scopulosque sonantis

5:170       radit iter laeuum interior subitoque priorem

5:171       praeterit et metis tenet aequora tuta relictis.

5:172       tum uero exarsit iuueni dolor ossibus ingens

5:173       nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten

5:174       oblitus decorisque sui sociumque salutis

5:175       in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;

5:176       ipse gubernaclo rector subit, ipse magister

5:177       hortaturque uiros clauumque ad litora torquet.

5:178       at grauis ut fundo uix tandem redditus imo est

5:179       iam senior madidaque fluens in ueste Menoetes

5:180       summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.

5:181       illum et labentem Teucri et risere natantem

5:182       et salsos rident reuomentem pectore fluctus.

5:183       Hic laeta extremis spes est accensa duobus,

5:184       Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.

5:185       Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,

5:186       nec tota tamen ille prior praeeunte carina;

5:187       parte prior, partim rostro premit aemula Pristis.

5:188       at media socios incedens naue per ipsos

5:189       hortatur Mnestheus: 'nunc, nunc insurgite remis,

5:190       Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema

5:191       delegi comites; nunc illas promite uiris,

5:192       nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi

5:193       Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.

5:194       non iam prima peto Mnestheus neque uincere certo

5:195       (quamquam o!‹sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti);

5:196       extremos pudeat rediisse: hoc uincite, ciues,

5:197       et prohibete nefas.' olli certamine summo

5:198       procumbunt: uastis tremit ictibus aerea puppis

5:199       subtrahiturque solum, tum creber anhelitus artus

5:200       aridaque ora quatit, sudor fluit undique riuis.

5:201       attulit ipse uiris optatum casus honorem:

5:202       namque furens animi dum proram ad saxa suburget

5:203       interior spatioque subit Sergestus iniquo,

5:204       infelix saxis in procurrentibus haesit.

5:205       concussae cautes et acuto in murice remi

5:206       obnixi crepuere inlisaque prora pependit.

5:207       consurgunt nautae et magno clamore morantur

5:208       ferratasque trudes et acuta cuspide contos

5:209       expediunt fractosque legunt in gurgite remos.

5:210       at laetus Mnestheus successuque acrior ipso

5:211       agmine remorum celeri uentisque uocatis

5:212       prona petit maria et pelago decurrit aperto.

5:213       qualis spelunca subito commota columba,

5:214       cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,

5:215       fertur in arua uolans plausumque exterrita pennis

5:216       dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto

5:217       radit iter liquidum celeris neque commouet alas:

5:218       sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis

5:219       aequora, sic illam fert impetus ipse uolantem.

5:220       et primum in scopulo luctantem deserit alto

5:221       Sergestum breuibusque uadis frustraque uocantem

5:222       auxilia et fractis discentem currere remis.

5:223       inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram

5:224       consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.

5:225       solus iamque ipso superest in fine Cloanthus,

5:226       quem petit et summis adnixus uiribus urget.

5:227       Tum uero ingeminat clamor cunctique sequentem

5:228       instigant studiis, resonatque fragoribus aether.

5:229       hi proprium decus et partum indignantur honorem

5:230       ni teneant, uitamque uolunt pro laude pacisci;

5:231       hos successus alit: possunt, quia posse uidentur.

5:232       et fors aequatis cepissent praemia rostris,

5:233       ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus

5:234       fudissetque preces diuosque in uota uocasset:

5:235       'di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,

5:236       uobis laetus ego hoc candentem in litore taurum

5:237       constituam ante aras uoti reus, extaque salsos

5:238       proiciam in fluctus et uina liquentia fundam.'

5:239       dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis

5:240       Nereidum Phorcique chorus Panopeaque uirgo,

5:241       et pater ipse manu magna Portunus euntem

5:242       impulit: illa Noto citius uolucrique sagitta

5:243       ad terram fugit et portu se condidit alto.

5:244       tum satus Anchisa cunctis ex more uocatis

5:245       uictorem magna praeconis uoce Cloanthum

5:246       declarat uiridique aduelat tempora lauro,

5:247       muneraque in nauis ternos optare iuuencos

5:248       uinaque et argenti magnum dat ferre talentum.

5:249       ipsis praecipuos ductoribus addit honores:

5:250       uictori chlamydem auratam, quam plurima circum

5:251       purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,

5:252       intextusque puer frondosa regius Ida

5:253       uelocis iaculo ceruos cursuque fatigat

5:254       acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida

5:255       sublimem pedibus rapuit Iouis armiger uncis;

5:256       longaeui palmas nequiquam ad sidera tendunt

5:257       custodes, saeuitque canum latratus in auras.

5:258       at qui deinde locum tenuit uirtute secundum,

5:259       leuibus huic hamis consertam auroque trilicem

5:260       loricam, quam Demoleo detraxerat ipse

5:261       uictor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,

5:262       donat habere, uiro decus et tutamen in armis.

5:263       uix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant

5:264       multiplicem conixi umeris; indutus at olim

5:265       Demoleos cursu palantis Troas agebat.

5:266       tertia dona facit geminos ex aere lebetas

5:267       cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.

5:268       iamque adeo donati omnes opibusque superbi

5:269       puniceis ibant euincti tempora taenis,

5:270       cum saeuo e scopulo multa uix arte reuulsus

5:271       amissis remis atque ordine debilis uno

5:272       inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.

5:273       qualis saepe uiae deprensus in aggere serpens,

5:274       aerea quem obliquum rota transiit aut grauis ictu

5:275       seminecem liquit saxo lacerumque uiator;

5:276       nequiquam longos fugiens dat corpore tortus

5:277       parte ferox ardensque oculis et sibila colla

5:278       arduus attollens; pars uulnere clauda retentat

5:279       nexantem nodis seque in sua membra plicantem:

5:280       tali remigio nauis se tarda mouebat;

5:281       uela facit tamen et uelis subit ostia plenis.

5:282       Sergestum Aeneas promisso munere donat

5:283       seruatam ob nauem laetus sociosque reductos.

5:284       olli serua datur operum haud ignara Mineruae,

5:285       Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.

5:286       Hoc pius Aeneas misso certamine tendit

5:287       gramineum in campum, quem collibus undique curuis

5:288       cingebant siluae, mediaque in ualle theatri

5:289       circus erat; quo se multis cum milibus heros

5:290       consessu medium tulit exstructoque resedit.

5:291       hic, qui forte uelint rapido contendere cursu,

5:292       inuitat pretiis animos, et praemia ponit.

5:293       undique conueniunt Teucri mixtique Sicani,

5:294       Nisus et Euryalus primi,

5:295       Euryalus forma insignis uiridique iuuenta,

5:296       Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus

5:297       regius egregia Priami de stirpe Diores;

5:298       hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,

5:299       alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;

5:300       tum duo Trinacrii iuuenes, Helymus Panopesque

5:301       adsueti siluis, comites senioris Acestae;

5:302       multi praeterea, quos fama obscura recondit.

5:303       Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:

5:304       'accipite haec animis laetasque aduertite mentes.

5:305       nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.

5:306       Cnosia bina dabo leuato lucida ferro

5:307       spicula caelatamque argento ferre bipennem;

5:308       omnibus hic erit unus honos. tres praemia primi

5:309       accipient flauaque caput nectentur oliua.

5:310       primus equum phaleris insignem uictor habeto;

5:311       alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis

5:312       Threiciis, lato quam circum amplectitur auro

5:313       balteus et tereti subnectit fibula gemma;

5:314       tertius Argolica hac galea contentus abito.'

5:315       Haec ubi dicta, locum capiunt signoque repente

5:316       corripiunt spatia audito limenque relinquunt,

5:317       effusi nimbo similes. simul ultima signant,

5:318       primus abit longeque ante omnia corpora Nisus

5:319       emicat et uentis et fulminis ocior alis;

5:320       proximus huic, longo sed proximus interuallo,

5:321       insequitur Salius; spatio post deinde relicto

5:322       tertius Euryalus;

5:323       Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso

5:324       ecce uolat calcemque terit iam calce Diores

5:325       incumbens umero, spatia et si plura supersint

5:326       transeat elapsus prior ambiguumque relinquat.

5:327       iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam

5:328       finem aduentabant, leui cum sanguine Nisus

5:329       labitur infelix, caesis ut forte iuuencis

5:330       fusus humum uiridisque super madefecerat herbas.

5:331       hic iuuenis iam uictor ouans uestigia presso

5:332       haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso

5:333       concidit immundoque fimo sacroque cruore.

5:334       non tamen Euryali, non ille oblitus amorum:

5:335       nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;

5:336       ille autem spissa iacuit reuolutus harena,

5:337       emicat Euryalus et munere uictor amici

5:338       prima tenet, plausuque uolat fremituque secundo.

5:339       post Helymus subit et nunc tertia palma Diores.

5:340       hic totum caueae consessum ingentis et ora

5:341       prima patrum magnis Salius clamoribus implet,

5:342       ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.

5:343       tutatur fauor Euryalum lacrimaeque decorae,

5:344       gratior et pulchro ueniens in corpore uirtus.

5:345       adiuuat et magna proclamat uoce Diores,

5:346       qui subiit palmae frustraque ad praemia uenit

5:347       ultima, si primi Salio reddentur honores.

5:348       tum pater Aeneas 'uestra' inquit 'munera uobis

5:349       certa manent, pueri et palmam mouet ordine nemo;

5:350       me liceat casus miserari insontis amici.'

5:351       sic fatus tergum Gaetuli immane leonis

5:352       dat Salio uillis onerosum atque unguibus aureis.

5:353       hic Nisus 'si tanta' inquit 'sunt praemia uictis,

5:354       et te lapsorum miseret, quae munera Niso

5:355       digna dabis, primam merui qui laude coronam

5:356       ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?'

5:357       et simul his dictis faciem ostentabat et udo

5:358       turpia membra fimo. risit pater optimus olli

5:359       et clipeum efferri iussit, Didymaonis artes,

5:360       Neptuni sacro Danais de poste refixum.

5:361       hoc iuuenem egregium praestanti munere donat.

5:362       Post, ubi confecti cursus et dona peregit,

5:363       'nunc, si cui uirtus animusque in pectore praesens,

5:364       adsit et euinctis attollat bracchia palmis':

5:365       sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,

5:366       uictori uelatum auro uittisque iuuencum,

5:367       ensem atque insignem galeam solacia uicto.

5:368       nec mora; continuo uastis cum uiribus effert

5:369       ora Dares magnoque uirum se murmure tollit,

5:370       solus qui Paridem solitus contendere contra,

5:371       idemque ad tumulum quo maximus occubat Hector

5:372       uictorem Buten immani corpore, qui se

5:373       Bebrycia ueniens Amyci de gente ferebat,

5:374       perculit et fulua moribundum extendit harena.

5:375       talis prima Dares caput altum in proelia tollit,

5:376       ostenditque umeros latos alternaque iactat

5:377       bracchia protendens et uerberat ictibus auras.

5:378       quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto

5:379       audet adire uirum manibusque inducere caestus.

5:380       ergo alacris cunctosque putans excedere palma

5:381       Aeneae stetit ante pedes, nec plura moratus

5:382       tum laeua taurum cornu tenet atque ita fatur:

5:383       'nate dea, si nemo audet se credere pugnae,

5:384       quae finis standi? quo me decet usque teneri?

5:385       ducere dona iube.' cuncti simul ore fremebant

5:386       Dardanidae reddique uiro promissa iubebant.

5:387       Hic grauis Entellum dictis castigat Acestes,

5:388       proximus ut uiridante toro consederat herbae:

5:389       'Entelle, heroum quondam fortissime frustra,

5:390       tantane tam patiens nullo certamine tolli

5:391       dona sines? ubi nunc nobis deus ille, magister

5:392       nequiquam memoratus, Eryx? ubi fama per omnem

5:393       Trinacriam et spolia illa tuis pendentia tectis?'

5:394       ille sub haec: 'non laudis amor nec gloria cessit

5:395       pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta

5:396       sanguis hebet, frigentque effetae in corpore uires.

5:397       si mihi quae quondam fuerat quaque improbus iste

5:398       exsultat fidens, si nunc foret illa iuuentas,

5:399       haud equidem pretio inductus pulchroque iuuenco

5:400       uenissem, nec dona moror.' sic deinde locutus

5:401       in medium geminos immani pondere caestus

5:402       proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus

5:403       ferre manum duroque intendere bracchia tergo.

5:404       obstipuere animi: tantorum ingentia septem

5:405       terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.

5:406       ante omnis stupet ipse Dares longeque recusat,

5:407       magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa

5:408       huc illuc uinclorum immensa uolumina uersat.

5:409       tum senior talis referebat pectore uoces:

5:410       'quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma

5:411       uidisset tristemque hoc ipso in litore pugnam?

5:412       haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat

5:413       (sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro),

5:414       his magnum Alciden contra stetit, his ego suetus,

5:415       dum melior uiris sanguis dabat, aemula necdum

5:416       temporibus geminis canebat sparsa senectus.

5:417       sed si nostra Dares haec Troius arma recusat

5:418       idque pio sedet Aeneae, probat auctor Acestes,

5:419       aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto

5:420       (solue metus), et tu Troianos exue caestus.'

5:421       haec fatus duplicem ex umeris reiecit amictum

5:422       et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque

5:423       exuit atque ingens media consistit harena.

5:424       tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos

5:425       et paribus palmas amborum innexuit armis.

5:426       constitit in digitos extemplo arrectus uterque

5:427       bracchiaque ad superas interritus extulit auras.

5:428       abduxere retro longe capita ardua ab ictu

5:429       immiscentque manus manibus pugnamque lacessunt,

5:430       ille pedum melior motu fretusque iuuenta,

5:431       hic membris et mole ualens; sed tarda trementi

5:432       genua labant, uastos quatit aeger anhelitus artus.

5:433       multa uiri nequiquam inter se uulnera iactant,

5:434       multa cauo lateri ingeminant et pectore uastos

5:435       dant sonitus, erratque auris et tempora circum

5:436       crebra manus, duro crepitant sub uulnere malae.

5:437       stat grauis Entellus nisuque immotus eodem

5:438       corpore tela modo atque oculis uigilantibus exit.

5:439       ille, uelut celsam oppugnat qui molibus urbem

5:440       aut montana sedet circum castella sub armis,

5:441       nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat

5:442       arte locum et uariis adsultibus inritus urget.

5:443       ostendit dextram insurgens Entellus et alte

5:444       extulit, ille ictum uenientem a uertice uelox

5:445       praeuidit celerique elapsus corpore cessit;

5:446       Entellus uiris in uentum effudit et ultro

5:447       ipse grauis grauiterque ad terram pondere uasto

5:448       concidit, ut quondam caua concidit aut Erymantho

5:449       aut Ida in magna radicibus eruta pinus.

5:450       consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;

5:451       it clamor caelo primusque accurrit Acestes

5:452       aequaeuumque ab humo miserans attollit amicum.

5:453       at non tardatus casu neque territus heros

5:454       acrior ad pugnam redit ac uim suscitat ira;

5:455       tum pudor incendit uiris et conscia uirtus,

5:456       praecipitemque Daren ardens agit aequore toto

5:457       nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra.

5:458       nec mora nec requies: quam multa grandine nimbi

5:459       culminibus crepitant, sic densis ictibus heros

5:460       creber utraque manu pulsat uersatque Dareta.

5:461       Tum pater Aeneas procedere longius iras

5:462       et saeuire animis Entellum haud passus acerbis,

5:463       sed finem imposuit pugnae fessumque Dareta

5:464       eripuit mulcens dictis ac talia fatur:

5:465       'infelix, quae tanta animum dementia cepit?

5:466       non uiris alias conuersaque numina sentis?

5:467       cede deo.' dixitque et proelia uoce diremit.

5:468       ast illum fidi aequales genua aegra trahentem

5:469       iactantemque utroque caput crassumque cruorem

5:470       ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes

5:471       ducunt ad nauis; galeamque ensemque uocati

5:472       accipiunt, palmam Entello taurumque relinquunt.

5:473       hic uictor superans animis tauroque superbus

5:474       'nate dea, uosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri,

5:475       et mihi quae fuerint iuuenali in corpore uires

5:476       et qua seruetis reuocatum a morte Dareta.'

5:477       dixit, et aduersi contra stetit ora iuuenci

5:478       qui donum astabat pugnae, durosque reducta

5:479       librauit dextra media inter cornua caestus

5:480       arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro:

5:481       sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.

5:482       ille super talis effundit pectore uoces:

5:483       'hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis

5:484       persoluo; hic uictor caestus artemque repono.'

5:485       Protinus Aeneas celeri certare sagitta

5:486       inuitat qui forte uelint et praemia dicit,

5:487       ingentique manu malum de naue Seresti

5:488       erigit et uolucrem traiecto in fune columbam,

5:489       quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.

5:490       conuenere uiri deiectamque aerea sortem

5:491       accepit galea, et primus clamore secundo

5:492       Hyrtacidae ante omnis exit locus Hippocoontis;

5:493       quem modo nauali Mnestheus certamine uictor

5:494       consequitur, uiridi Mnestheus euinctus oliua.

5:495       tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,

5:496       Pandare, qui quondam iussus confundere foedus

5:497       in medios telum torsisti primus Achiuos.

5:498       extremus galeaque ima subsedit Acestes,

5:499       ausus et ipse manu iuuenum temptare laborem.

5:500       tum ualidis flexos incuruant uiribus arcus

5:501       pro se quisque uiri et depromunt tela pharetris,

5:502       primaque per caelum neruo stridente sagitta

5:503       Hyrtacidae iuuenis uolucris diuerberat auras,

5:504       et uenit aduersique infigitur arbore mali.

5:505       intremuit malus micuitque exterrita pennis

5:506       ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.

5:507       post acer Mnestheus adducto constitit arcu

5:508       alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.

5:509       ast ipsam miserandus auem contingere ferro

5:510       non ualuit; nodos et uincula linea rupit

5:511       quis innexa pedem malo pendebat ab alto;

5:512       illa Notos atque atra uolans in nubila fugit.

5:513       tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato

5:514       tela tenens, fratrem Eurytion in uota uocauit,

5:515       iam uacuo laetam caelo speculatus et alis

5:516       plaudentem nigra figit sub nube columbam.

5:517       decidit exanimis uitamque reliquit in astris

5:518       aetheriis fixamque refert delapsa sagittam.

5:519       Amissa solus palma superabat Acestes,

5:520       qui tamen aerias telum contendit in auras

5:521       ostentans artemque pater arcumque sonantem.

5:522       hic oculis subitum obicitur magnoque futurum

5:523       augurio monstrum; docuit post exitus ingens

5:524       seraque terrifici cecinerunt omina uates.

5:525       namque uolans liquidis in nubibus arsit harundo

5:526       signauitque uiam flammis tenuisque recessit

5:527       consumpta in uentos, caelo ceu saepe refixa

5:528       transcurrunt crinemque uolantia sidera ducunt.

5:529       attonitis haesere animis superosque precati

5:530       Trinacrii Teucrique uiri, nec maximus omen

5:531       abnuit Aeneas, sed laetum amplexus Acesten

5:532       muneribus cumulat magnis ac talia fatur:

5:533       'sume, pater, nam te uoluit rex magnus Olympi

5:534       talibus auspiciis exsortem ducere honores.

5:535       ipsius Anchisae longaeui hoc munus habebis,

5:536       cratera impressum signis, quem Thracius olim

5:537       Anchisae genitori in magno munere Cisseus

5:538       ferre sui dederat monimentum et pignus amoris.'

5:539       sic fatus cingit uiridanti tempora lauro

5:540       et primum ante omnis uictorem appellat Acesten.

5:541       nec bonus Eurytion praelato inuidit honori,

5:542       quamuis solus auem caelo deiecit ab alto.

5:543       proximus ingreditur donis qui uincula rupit,

5:544       extremus uolucri qui fixit harundine malum.

5:545       At pater Aeneas nondum certamine misso

5:546       custodem ad sese comitemque impubis Iuli

5:547       Epytiden uocat, et fidam sic fatur ad aurem:

5:548       'uade age et Ascanio, si iam puerile paratum

5:549       agmen habet secum cursusque instruxit equorum,

5:550       ducat auo turmas et sese ostendat in armis

5:551       dic' ait. ipse omnem longo decedere circo

5:552       infusum populum et campos iubet esse patentis.

5:553       incedunt pueri pariterque ante ora parentum

5:554       frenatis lucent in equis, quos omnis euntis

5:555       Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuuentus.

5:556       omnibus in morem tonsa coma pressa corona;

5:557       cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro,

5:558       pars leuis umero pharetras; it pectore summo

5:559       flexilis obtorti per collum circulus auri.

5:560       tres equitum numero turmae ternique uagantur

5:561       ductores; pueri bis seni quemque secuti

5:562       agmine partito fulgent paribusque magistris.

5:563       una acies iuuenum, ducit quam paruus ouantem

5:564       nomen aui referens Priamus, tua clara, Polite,

5:565       progenies, auctura Italos; quem Thracius albis

5:566       portat equus bicolor maculis, uestigia primi

5:567       alba pedis frontemque ostentans arduus albam.

5:568       alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,

5:569       paruus Atys pueroque puer dilectus Iulo.

5:570       extremus formaque ante omnis pulcher Iulus

5:571       Sidonio est inuectus equo, quem candida Dido

5:572       esse sui dederat monimentum et pignus amoris.

5:573       cetera Trinacriis pubes senioris Acestae

5:574       fertur equis.

5:575       excipiunt plausu pauidos gaudentque tuentes

5:576       Dardanidae, ueterumque agnoscunt ora parentum.

5:577       postquam omnem laeti consessum oculosque suorum

5:578       lustrauere in equis, signum clamore paratis

5:579       Epytides longe dedit insonuitque flagello.

5:580       olli discurrere pares atque agmina terni

5:581       diductis soluere choris, rursusque uocati

5:582       conuertere uias infestaque tela tulere.

5:583       inde alios ineunt cursus aliosque recursus

5:584       aduersi spatiis, alternosque orbibus orbis

5:585       impediunt pugnaeque cient simulacra sub armis;

5:586       et nunc terga fuga nudant, nunc spicula uertunt

5:587       infensi, facta pariter nunc pace feruntur.

5:588       ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta

5:589       parietibus textum caecis iter ancipitemque

5:590       mille uiis habuisse dolum, qua signa sequendi

5:591       frangeret indeprensus et inremeabilis error;

5:592       haud alio Teucrum nati uestigia cursu

5:593       impediunt texuntque fugas et proelia ludo,

5:594       delphinum similes qui per maria umida nando

5:595       Carpathium Libycumque secant.

5:596       hunc morem cursus atque haec certamina primus

5:597       Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,

5:598       rettulit et priscos docuit celebrare Latinos,

5:599       quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;

5:600       Albani docuere suos; hinc maxima porro

5:601       accepit Roma et patrium seruauit honorem;

5:602       Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.

5:603       hac celebrata tenus sancto certamina patri.

5:604       Hinc primum Fortuna fidem mutata nouauit.

5:605       dum uariis tumulo referunt sollemnia ludis,

5:606       Irim de caelo misit Saturnia Iuno

5:607       Iliacam ad classem uentosque aspirat eunti,

5:608       multa mouens necdum antiquum saturata dolorem.

5:609       illa uiam celerans per mille coloribus arcum

5:610       nulli uisa cito decurrit tramite uirgo.

5:611       conspicit ingentem concursum et litora lustrat

5:612       desertosque uidet portus classemque relictam.

5:613       at procul in sola secretae Troades acta

5:614       amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum

5:615       pontum aspectabant flentes. heu tot uada fessis

5:616       et tantum superesse maris, uox omnibus una;

5:617       urbem orant, taedet pelagi perferre laborem.

5:618       ergo inter medias sese haud ignara nocendi

5:619       conicit et faciemque deae uestemque reponit;

5:620       fit Beroe, Tmarii coniunx longaeua Dorycli,

5:621       cui genus et quondam nomen natique fuissent,

5:622       ac sic Dardanidum mediam se matribus infert.

5:623       'o miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello

5:624       traxerit ad letum patriae sub moenibus! o gens

5:625       infelix, cui te exitio Fortuna reseruat?

5:626       septima post Troiae excidium iam uertitur aestas,

5:627       cum freta, cum terras omnis, tot inhospita saxa

5:628       sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum

5:629       Italiam sequimur fugientem et uoluimur undis.

5:630       hic Erycis fines fraterni atque hospes Acestes:

5:631       quis prohibet muros iacere et dare ciuibus urbem?

5:632       o patria et rapti nequiquam ex hoste penates,

5:633       nullane iam Troiae dicentur moenia? nusquam

5:634       Hectoreos amnis, Xanthum et Simoenta, uidebo?

5:635       quin agite et mecum infaustas exurite puppis.

5:636       nam mihi Cassandrae per somnum uatis imago

5:637       ardentis dare uisa faces: "hic quaerite Troiam;

5:638       hic domus est" inquit "uobis." iam tempus agi res,

5:639       nec tantis mora prodigiis. en quattuor arae

5:640       Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.'

5:641       haec memorans prima infensum ui corripit ignem

5:642       sublataque procul dextra conixa coruscat

5:643       et iacit. arrectae mentes stupefactaque corda

5:644       Iliadum. hic una e multis, quae maxima natu,

5:645       Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:

5:646       'non Beroe uobis, non haec Rhoeteia, matres,

5:647       est Dorycli coniunx; diuini signa decoris

5:648       ardentisque notate oculos, qui spiritus illi,

5:649       qui uultus uocisque sonus uel gressus eunti.

5:650       ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui

5:651       aegram, indignantem tali quod sola careret

5:652       munere nec meritos Anchisae inferret honores.'

5:653       haec effata.

5:654       at matres primo ancipites oculisque malignis

5:655       ambiguae spectare rates miserum inter amorem

5:656       praesentis terrae fatisque uocantia regna,

5:657       cum dea se paribus per caelum sustulit alis

5:658       ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

5:659       tum uero attonitae monstris actaeque furore

5:660       conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem,

5:661       pars spoliant aras, frondem ac uirgulta facesque

5:662       coniciunt. furit immissis Volcanus habenis

5:663       transtra per et remos et pictas abiete puppis.

5:664       Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri

5:665       incensas perfert nauis Eumelus, et ipsi

5:666       respiciunt atram in nimbo uolitare fauillam.

5:667       primus et Ascanius, cursus ut laetus equestris

5:668       ducebat, sic acer equo turbata petiuit

5:669       castra, nec exanimes possunt retinere magistri.

5:670       'quis furor iste nouus? quo nunc, quo tenditis' inquit

5:671       'heu miserae ciues? non hostem inimicaque castra

5:672       Argiuum, uestras spes uritis. en, ego uester

5:673       Ascanius!'‹galeam ante pedes proiecit inanem,

5:674       qua ludo indutus belli simulacra ciebat.

5:675       accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.

5:676       ast illae diuersa metu per litora passim

5:677       diffugiunt, siluasque et sicubi concaua furtim

5:678       saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque

5:679       mutatae agnoscunt excussaque pectore Iuno est.

5:680       Sed non idcirco flamma atque incendia uiris

5:681       indomitas posuere; udo sub robore uiuit

5:682       stuppa uomens tardum fumum, lentusque carinas

5:683       est uapor et toto descendit corpore pestis,

5:684       nec uires heroum infusaque flumina prosunt.

5:685       tum pius Aeneas umeris abscindere uestem

5:686       auxilioque uocare deos et tendere palmas:

5:687       'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum

5:688       Troianos, si quid pietas antiqua labores

5:689       respicit humanos, da flammam euadere classi

5:690       nunc, pater, et tenuis Teucrum res eripe leto.

5:691       uel tu, quod superest, infesto fulmine morti,

5:692       si mereor, demitte tuaque hic obrue dextra.'

5:693       uix haec ediderat cum effusis imbribus atra

5:694       tempestas sine more furit tonitruque tremescunt

5:695       ardua terrarum et campi; ruit aethere toto

5:696       turbidus imber aqua densisque nigerrimus Austris,

5:697       implenturque super puppes, semusta madescunt

5:698       robora, restinctus donec uapor omnis et omnes

5:699       quattuor amissis seruatae a peste carinae.

5:700       At pater Aeneas casu concussus acerbo

5:701       nunc huc ingentis, nunc illuc pectore curas

5:702       mutabat uersans, Siculisne resideret aruis

5:703       oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.

5:704       tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas

5:705       quem docuit multaque insignem reddidit arte‹

5:706       haec responsa dabat, uel quae portenderet ira

5:707       magna deum uel quae fatorum posceret ordo;

5:708       isque his Aenean solatus uocibus infit:

5:709       'nate dea, quo fata trahunt retrahuntque sequamur;

5:710       quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.

5:711       est tibi Dardanius diuinae stirpis Acestes:

5:712       hunc cape consiliis socium et coniunge uolentem,

5:713       huic trade amissis superant qui nauibus et quos

5:714       pertaesum magni incepti rerumque tuarum est.

5:715       longaeuosque senes ac fessas aequore matres

5:716       et quidquid tecum inualidum metuensque pericli est

5:717       delige, et his habeant terris sine moenia fessi;

5:718       urbem appellabunt permisso nomine Acestam.'

5:719       Talibus incensus dictis senioris amici

5:720       tum uero in curas animo diducitur omnis;

5:721       et Nox atra polum bigis subuecta tenebat.

5:722       uisa dehinc caelo facies delapsa parentis

5:723       Anchisae subito talis effundere uoces:

5:724       'nate, mihi uita quondam, dum uita manebat,

5:725       care magis, nate Iliacis exercite fatis,

5:726       imperio Iouis huc uenio, qui classibus ignem

5:727       depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.

5:728       consiliis pare quae nunc pulcherrima Nautes

5:729       dat senior; lectos iuuenes, fortissima corda,

5:730       defer in Italiam. gens dura atque aspera cultu

5:731       debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante

5:732       infernas accede domos et Auerna per alta

5:733       congressus pete, nate, meos. non me impia namque

5:734       Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum

5:735       concilia Elysiumque colo. huc casta Sibylla

5:736       nigrarum multo pecudum te sanguine ducet.

5:737       tum genus omne tuum et quae dentur moenia disces.

5:738       iamque uale; torquet medios Nox umida cursus

5:739       et me saeuus equis Oriens adflauit anhelis.'

5:740       dixerat et tenuis fugit ceu fumus in auras.

5:741       Aeneas 'quo deinde ruis? quo proripis?' inquit,

5:742       'quem fugis? aut quis te nostris complexibus arcet?'

5:743       haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignis,

5:744       Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae

5:745       farre pio et plena supplex ueneratur acerra.

5:746       Extemplo socios primumque accersit Acesten

5:747       et Iouis imperium et cari praecepta parentis

5:748       edocet et quae nunc animo sententia constet.

5:749       haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes:

5:750       transcribunt urbi matres populumque uolentem

5:751       deponunt, animos nil magnae laudis egentis.

5:752       ipsi transtra nouant flammisque ambesa reponunt

5:753       robora nauigiis, aptant remosque rudentisque,

5:754       exigui numero, sed bello uiuida uirtus.

5:755       interea Aeneas urbem designat aratro

5:756       sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam

5:757       esse iubet. gaudet regno Troianus Acestes

5:758       indicitque forum et patribus dat iura uocatis.

5:759       tum uicina astris Erycino in uertice sedes

5:760       fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos

5:761       ac lucus late sacer additus Anchiseo.

5:762       Iamque dies epulata nouem gens omnis, et aris

5:763       factus honos: placidi strauerunt aequora uenti

5:764       creber et aspirans rursus uocat Auster in altum.

5:765       exoritur procurua ingens per litora fletus;

5:766       complexi inter se noctemque diemque morantur.

5:767       ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam

5:768       uisa maris facies et non tolerabile numen,

5:769       ire uolunt omnemque fugae perferre laborem.

5:770       quos bonus Aeneas dictis solatur amicis

5:771       et consanguineo lacrimans commendat Acestae.

5:772       tris Eryci uitulos et Tempestatibus agnam

5:773       caedere deinde iubet soluique ex ordine funem.

5:774       ipse caput tonsae foliis euinctus oliuae

5:775       stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos

5:776       proicit in fluctus ac uina liquentia fundit.

5:777       certatim socii feriunt mare et aequora uerrunt;

5:778       prosequitur surgens a puppi uentus euntis.

5:779       At Venus interea Neptunum exercita curis

5:780       adloquitur talisque effundit pectore questus:

5:781       'Iunonis grauis ira neque exsaturabile pectus

5:782       cogunt me, Neptune, preces descendere in omnis;

5:783       quam nec longa dies pietas nec mitigat ulla,

5:784       nec Iouis imperio fatisque infracta quiescit.

5:785       non media de gente Phrygum exedisse nefandis

5:786       urbem odiis satis est nec poenam traxe per omnem

5:787       reliquias Troiae: cineres atque ossa peremptae

5:788       insequitur. causas tanti sciat illa furoris.

5:789       ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis

5:790       quam molem subito excierit: maria omnia caelo

5:791       miscuit Aeoliis nequiquam freta procellis,

5:792       in regnis hoc ausa tuis.

5:793       per scelus ecce etiam Troianis matribus actis

5:794       exussit foede puppis et classe subegit

5:795       amissa socios ignotae linquere terrae.

5:796       quod superest, oro, liceat dare tuta per undas

5:797       uela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim,

5:798       si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.'

5:799       tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:

5:800       'fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,

5:801       unde genus ducis. merui quoque; saepe furores

5:802       compressi et rabiem tantam caelique marisque.

5:803       nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,

5:804       Aeneae mihi cura tui. cum Troia Achilles

5:805       exanimata sequens impingeret agmina muris,

5:806       milia multa daret leto, gemerentque repleti

5:807       amnes nec reperire uiam atque euoluere posset

5:808       in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti

5:809       congressum Aenean nec dis nec uiribus aequis

5:810       nube caua rapui, cuperem cum uertere ab imo

5:811       structa meis manibus periurae moenia Troiae.

5:812       nunc quoque mens eadem perstat mihi; pelle timores.

5:813       tutus, quos optas, portus accedet Auerni.

5:814       unus erit tantum amissum quem gurgite quaeres;

5:815       unum pro multis dabitur caput.'

5:816       his ubi laeta deae permulsit pectora dictis,

5:817       iungit equos auro genitor, spumantiaque addit

5:818       frena feris manibusque omnis effundit habenas.

5:819       caeruleo per summa leuis uolat aequora curru;

5:820       subsidunt undae tumidumque sub axe tonanti

5:821       sternitur aequor aquis, fugiunt uasto aethere nimbi.

5:822       tum uariae comitum facies, immania cete,

5:823       et senior Glauci chorus Inousque Palaemon

5:824       Tritonesque citi Phorcique exercitus omnis;

5:825       laeua tenet Thetis et Melite Panopeaque uirgo,

5:826       Nisaee Spioque Thaliaque Cymodoceque.

5:827       Hic patris Aeneae suspensam blanda uicissim

5:828       gaudia pertemptant mentem; iubet ocius omnis

5:829       attolli malos, intendi bracchia uelis.

5:830       una omnes fecere pedem pariterque sinistros,

5:831       nunc dextros soluere sinus; una ardua torquent

5:832       cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.

5:833       princeps ante omnis densum Palinurus agebat

5:834       agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.

5:835       iamque fere mediam caeli Nox umida metam

5:836       contigerat, placida laxabant membra quiete

5:837       sub remis fusi per dura sedilia nautae,

5:838       cum leuis aetheriis delapsus Somnus ab astris

5:839       aera dimouit tenebrosum et dispulit umbras,

5:840       te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans

5:841       insonti; puppique deus consedit in alta

5:842       Phorbanti similis funditque has ore loquelas:

5:843       'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem,

5:844       aequatae spirant aurae, datur hora quieti.

5:845       pone caput fessosque oculos furare labori.

5:846       ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.'

5:847       cui uix attollens Palinurus lumina fatur:

5:848       'mene salis placidi uultum fluctusque quietos

5:849       ignorare iubes? mene huic confidere monstro?

5:850       Aenean credam (quid enim?) fallacibus auris

5:851       et caeli totiens deceptus fraude sereni?'

5:852       talia dicta dabat, clauumque adfixus et haerens

5:853       nusquam amittebat oculosque sub astra tenebat.

5:854       ecce deus ramum Lethaeo rore madentem

5:855       uique soporatum Stygia super utraque quassat

5:856       tempora, cunctantique natantia lumina soluit.

5:857       uix primos inopina quies laxauerat artus,

5:858       et super incumbens cum puppis parte reuulsa

5:859       cumque gubernaclo liquidas proiecit in undas

5:860       praecipitem ac socios nequiquam saepe uocantem;

5:861       ipse uolans tenuis se sustulit ales ad auras.

5:862       currit iter tutum non setius aequore classis

5:863       promissisque patris Neptuni interrita fertur.

5:864       iamque adeo scopulos Sirenum aduecta subibat,

5:865       difficilis quondam multorumque ossibus albos

5:866       (tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant),

5:867       cum pater amisso fluitantem errare magistro

5:868       sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis

5:869       multa gemens casuque animum concussus amici:

5:870       'o nimium caelo et pelago confise sereno,

5:871       nudus in ignota, Palinure, iacebis harena.'




Book VI.

6:1            Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas

6:2       et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.

6:3       obuertunt pelago proras; tum dente tenaci

6:4       ancora fundabat nauis et litora curuae

6:5       praetexunt puppes. iuuenum manus emicat ardens

6:6       litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

6:7       abstrusa in uenis silicis, pars densa ferarum

6:8       tecta rapit siluas inuentaque flumina monstrat.

6:9       at pius Aeneas arces quibus altus Apollo

6:10       praesidet horrendaeque procul secreta Sibyllae,

6:11       antrum immane, petit, magnam cui mentem animumque

6:12       Delius inspirat uates aperitque futura.

6:13       iam subeunt Triuiae lucos atque aurea tecta.

6:14       Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna

6:15       praepetibus pennis ausus se credere caelo

6:16       insuetum per iter gelidas enauit ad Arctos,

6:17       Chalcidicaque leuis tandem super astitit arce.

6:18       redditus his primum terris tibi, Phoebe, sacrauit

6:19       remigium alarum posuitque immania templa.

6:20       in foribus letum Androgeo; tum pendere poenas

6:21       Cecropidae iussi (miserum!) septena quotannis

6:22       corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

6:23       contra elata mari respondet Cnosia tellus:

6:24       hic crudelis amor tauri suppostaque furto

6:25       Pasiphae mixtumque genus prolesque biformis

6:26       Minotaurus inest, Veneris monimenta nefandae,

6:27       hic labor ille domus et inextricabilis error;

6:28       magnum reginae sed enim miseratus amorem

6:29       Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resoluit,

6:30       caeca regens filo uestigia. tu quoque magnam

6:31       partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

6:32       bis conatus erat casus effingere in auro,

6:33       bis patriae cecidere manus. quin protinus omnia

6:34       perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

6:35       adforet atque una Phoebi Triuiaeque sacerdos,

6:36       Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

6:37       'non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

6:38       nunc grege de intacto septem mactare iuuencos

6:39       praestiterit, totidem lectas ex more bidentis.'

6:40       talibus adfata Aenean (nec sacra morantur

6:41       iussa uiri) Teucros uocat alta in templa sacerdos.

6:42       Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

6:43       quo lati ducunt aditus centum, ostia centum,

6:44       unde ruunt totidem uoces, responsa Sibyllae.

6:45       uentum erat ad limen, cum uirgo 'poscere fata

6:46       tempus' ait; 'deus ecce deus!' cui talia fanti

6:47       ante fores subito non uultus, non color unus,

6:48       non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

6:49       et rabie fera corda tument, maiorque uideri

6:50       nec mortale sonans, adflata est numine quando

6:51       iam propiore dei. 'cessas in uota precesque,

6:52       Tros' ait 'Aenea? cessas? neque enim ante dehiscent

6:53       attonitae magna ora domus.' et talia fata

6:54       conticuit. gelidus Teucris per dura cucurrit

6:55       ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:

6:56       'Phoebe, grauis Troiae semper miserate labores,

6:57       Dardana qui Paridis derexti tela manusque

6:58       corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

6:59       tot maria intraui duce te penitusque repostas

6:60       Massylum gentis praetentaque Syrtibus arua:

6:61       iam tandem Italiae fugientis prendimus oras.

6:62       hac Troiana tenus fuerit fortuna secuta;

6:63       uos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

6:64       dique deaeque omnes, quibus obstitit Ilium et ingens

6:65       gloria Dardaniae. tuque, o sanctissima uates,

6:66       praescia uenturi, da (non indebita posco

6:67       regna meis fatis) Latio considere Teucros

6:68       errantisque deos agitataque numina Troiae.

6:69       tum Phoebo et Triuiae solido de marmore templum

6:70       instituam festosque dies de nomine Phoebi.

6:71       te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

6:72       hic ego namque tuas sortis arcanaque fata

6:73       dicta meae genti ponam, lectosque sacrabo,

6:74       alma, uiros. foliis tantum ne carmina manda,

6:75       ne turbata uolent rapidis ludibria uentis;

6:76       ipsa canas oro.' finem dedit ore loquendi.

6:77       At Phoebi nondum patiens immanis in antro

6:78       bacchatur uates, magnum si pectore possit

6:79       excussisse deum; tanto magis ille fatigat

6:80       os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.

6:81       ostia iamque domus patuere ingentia centum

6:82       sponte sua uatisque ferunt responsa per auras:

6:83       'o tandem magnis pelagi defuncte periclis

6:84       (sed terrae grauiora manent), in regna Lauini

6:85       Dardanidae uenient (mitte hanc de pectore curam),

6:86       sed non et uenisse uolent. bella, horrida bella,

6:87       et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

6:88       non Simois tibi nec Xanthus nec Dorica castra

6:89       defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

6:90       natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno

6:91       usquam aberit, cum tu supplex in rebus egenis

6:92       quas gentis Italum aut quas non oraueris urbes!

6:93       causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

6:94       externique iterum thalami.

6:95       tu ne cede malis, sed contra audentior ito,

6:96       qua tua te Fortuna sinet. uia prima salutis

6:97       (quod minime reris) Graia pandetur ab urbe.'

6:98       Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

6:99       horrendas canit ambages antroque remugit,

6:100       obscuris uera inuoluens: ea frena furenti

6:101       concutit et stimulos sub pectore uertit Apollo.

6:102       ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

6:103       incipit Aeneas heros: 'non ulla laborum,

6:104       o uirgo, noua mi facies inopinaue surgit;

6:105       omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.

6:106       unum oro: quando hic inferni ianua regis

6:107       dicitur et tenebrosa palus Acheronte refuso,

6:108       ire ad conspectum cari genitoris et ora

6:109       contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

6:110       illum ego per flammas et mille sequentia tela

6:111       eripui his umeris medioque ex hoste recepi;

6:112       ille meum comitatus iter maria omnia mecum

6:113       atque omnis pelagique minas caelique ferebat,

6:114       inualidus, uiris ultra sortemque senectae.

6:115       quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,

6:116       idem orans mandata dabat. gnatique patrisque,

6:117       alma, precor, miserere (potes namque omnia, nec te

6:118       nequiquam lucis Hecate praefecit Auernis),

6:119       si potuit manis accersere coniugis Orpheus

6:120       Threicia fretus cithara fidibusque canoris,

6:121       si fratrem Pollux alterna morte redemit

6:122       itque reditque uiam totiens. quid Thesea, magnum

6:123       quid memorem Alciden? et mi genus ab Ioue summo.'

6:124       Talibus orabat dictis arasque tenebat,

6:125       cum sic orsa loqui uates: 'sate sanguine diuum,

6:126       Tros Anchisiade, facilis descensus Auerno:

6:127       noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

6:128       sed reuocare gradum superasque euadere ad auras,

6:129       hoc opus, hic labor est. pauci, quos aequus amauit

6:130       Iuppiter aut ardens euexit ad aethera uirtus,

6:131       dis geniti potuere. tenent media omnia siluae,

6:132       Cocytusque sinu labens circumuenit atro.

6:133       quod si tantus amor menti, si tanta cupido est

6:134       bis Stygios innare lacus, bis nigra uidere

6:135       Tartara, et insano iuuat indulgere labori,

6:136       accipe quae peragenda prius. latet arbore opaca

6:137       aureus et foliis et lento uimine ramus,

6:138       Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

6:139       lucus et obscuris claudunt conuallibus umbrae.

6:140       sed non ante datur telluris operta subire

6:141       auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

6:142       hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

6:143       instituit. primo auulso non deficit alter

6:144       aureus, et simili frondescit uirga metallo.

6:145       ergo alte uestiga oculis et rite repertum

6:146       carpe manu; namque ipse uolens facilisque sequetur,

6:147       si te fata uocant; aliter non uiribus ullis

6:148       uincere nec duro poteris conuellere ferro.

6:149       praeterea iacet exanimum tibi corpus amici

6:150       (heu nescis) totamque incestat funere classem,

6:151       dum consulta petis nostroque in limine pendes.

6:152       sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro.

6:153       duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto.

6:154       sic demum lucos Stygis et regna inuia uiuis

6:155       aspicies.' dixit, pressoque obmutuit ore.      

6:156       Aeneas maesto defixus lumina uultu

6:157       ingreditur linquens antrum, caecosque uolutat

6:158       euentus animo secum. cui fidus Achates

6:159       it comes et paribus curis uestigia figit.

6:160       multa inter sese uario sermone serebant,

6:161       quem socium exanimum uates, quod corpus humandum

6:162       diceret. atque illi Misenum in litore sicco,

6:163       ut uenere, uident indigna morte peremptum,

6:164       Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

6:165       aere ciere uiros Martemque accendere cantu.

6:166       Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

6:167       et lituo pugnas insignis obibat et hasta.

6:168       postquam illum uita uictor spoliauit Achilles,

6:169       Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

6:170       addiderat socium, non inferiora secutus.

6:171       sed tum, forte caua dum personat aequora concha,

6:172       demens, et cantu uocat in certamina diuos,

6:173       aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

6:174       inter saxa uirum spumosa immerserat unda.

6:175       ergo omnes magno circum clamore fremebant,

6:176       praecipue pius Aeneas. tum iussa Sibyllae,

6:177       haud mora, festinant flentes aramque sepulcri

6:178       congerere arboribus caeloque educere certant.

6:179       itur in antiquam siluam, stabula alta ferarum;

6:180       procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex

6:181       fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

6:182       scinditur, aduoluunt ingentis montibus ornos.

6:183       Nec non Aeneas opera inter talia primus

6:184       hortatur socios paribusque accingitur armis.

6:185       atque haec ipse suo tristi cum corde uolutat

6:186       aspectans siluam immensam, et sic forte precatur:

6:187       'si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

6:188       ostendat nemore in tanto! quando omnia uere

6:189       heu nimium de te uates, Misene, locuta est.'

6:190       uix ea fatus erat, geminae cum forte columbae

6:191       ipsa sub ora uiri caelo uenere uolantes,

6:192       et uiridi sedere solo. tum maximus heros

6:193       maternas agnouit auis laetusque precatur:

6:194       'este duces, o, si qua uia est, cursumque per auras

6:195       derigite in lucos ubi pinguem diues opacat

6:196       ramus humum. tuque, o, dubiis ne defice rebus,

6:197       diua parens.' sic effatus uestigia pressit

6:198       obseruans quae signa ferant, quo tendere pergant.

6:199       pascentes illae tantum prodire uolando

6:200       quantum acie possent oculi seruare sequentum.

6:201       inde ubi uenere ad fauces graue olentis Auerni,

6:202       tollunt se celeres liquidumque per aera lapsae

6:203       sedibus optatis gemina super arbore sidunt,

6:204       discolor unde auri per ramos aura refulsit.

6:205       quale solet siluis brumali frigore uiscum

6:206       fronde uirere noua, quod non sua seminat arbos,

6:207       et croceo fetu teretis circumdare truncos,

6:208       talis erat species auri frondentis opaca

6:209       ilice, sic leni crepitabat brattea uento.

6:210       corripit Aeneas extemplo auidusque refringit

6:211       cunctantem, et uatis portat sub tecta Sibyllae.

6:212       Nec minus interea Misenum in litore Teucri

6:213       flebant et cineri ingrato suprema ferebant.

6:214       principio pinguem taedis et robore secto

6:215       ingentem struxere pyram, cui frondibus atris

6:216       intexunt latera et feralis ante cupressos

6:217       constituunt, decorantque super fulgentibus armis.

6:218       pars calidos latices et aena undantia flammis

6:219       expediunt, corpusque lauant frigentis et unguunt.

6:220       fit gemitus. tum membra toro defleta reponunt

6:221       purpureasque super uestis, uelamina nota,

6:222       coniciunt. pars ingenti subiere feretro,

6:223       triste ministerium, et subiectam more parentum

6:224       auersi tenuere facem. congesta cremantur

6:225       turea dona, dapes, fuso crateres oliuo.

6:226       postquam conlapsi cineres et flamma quieuit,

6:227       reliquias uino et bibulam lauere fauillam,

6:228       ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.

6:229       idem ter socios pura circumtulit unda

6:230       spargens rore leui et ramo felicis oliuae,

6:231       lustrauitque uiros dixitque nouissima uerba.

6:232       at pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

6:233       imponit suaque arma uiro remumque tubamque

6:234       monte sub aerio, qui nunc Misenus ab illo

6:235       dicitur aeternumque tenet per saecula nomen.

6:236       His actis propere exsequitur praecepta Sibyllae.

6:237       spelunca alta fuit uastoque immanis hiatu,

6:238       scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

6:239       quam super haud ullae poterant impune uolantes

6:240       tendere iter pennis: talis sese halitus atris

6:241       faucibus effundens supera ad conuexa ferebat.

6:242       [unde locum Grai dixerunt nomine Aornum.]

6:243       quattuor hic primum nigrantis terga iuuencos

6:244       constituit frontique inuergit uina sacerdos,

6:245       et summas carpens media inter cornua saetas

6:246       ignibus imponit sacris, libamina prima,

6:247       uoce uocans Hecaten caeloque Ereboque potentem.

6:248       supponunt alii cultros tepidumque cruorem

6:249       succipiunt pateris. ipse atri uelleris agnam

6:250       Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

6:251       ense ferit, sterilemque tibi, Proserpina, uaccam;

6:252       tum Stygio regi nocturnas incohat aras

6:253       et solida imponit taurorum uiscera flammis,

6:254       pingue super oleum fundens ardentibus extis.

6:255       ecce autem primi sub limina solis et ortus

6:256       sub pedibus mugire solum et iuga coepta moueri

6:257       siluarum, uisaeque canes ululare per umbram

6:258       aduentante dea. 'procul, o procul este, profani,'

6:259       conclamat uates, 'totoque absistite luco;

6:260       tuque inuade uiam uaginaque eripe ferrum:

6:261       nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'

6:262       tantum effata furens antro se immisit aperto;

6:263       ille ducem haud timidis uadentem passibus aequat.

6:264       Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes

6:265       et Chaos et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

6:266       sit mihi fas audita loqui, sit numine uestro

6:267       pandere res alta terra et caligine mersas.

6:268       Ibant obscuri sola sub nocte per umbram

6:269       perque domos Ditis uacuas et inania regna:

6:270       quale per incertam lunam sub luce maligna

6:271       est iter in siluis, ubi caelum condidit umbra

6:272       Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

6:273       uestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci

6:274       Luctus et ultrices posuere cubilia Curae,

6:275       pallentesque habitant Morbi tristisque Senectus,

6:276       et Metus et malesuada Fames ac turpis Egestas,

6:277       terribiles uisu formae, Letumque Labosque;

6:278       tum consanguineus Leti Sopor et mala mentis

6:279       Gaudia, mortiferumque aduerso in limine Bellum,

6:280       ferreique Eumenidum thalami et Discordia demens

6:281       uipereum crinem uittis innexa cruentis.

6:282       in medio ramos annosaque bracchia pandit

6:283       ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia uulgo

6:284       uana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

6:285       multaque praeterea uariarum monstra ferarum,

6:286       Centauri in foribus stabulant Scyllaeque biformes

6:287       et centumgeminus Briareus ac belua Lernae

6:288       horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

6:289       Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

6:290       corripit hic subita trepidus formidine ferrum

6:291       Aeneas strictamque aciem uenientibus offert,

6:292       et ni docta comes tenuis sine corpore uitas

6:293       admoneat uolitare caua sub imagine formae,

6:294       inruat et frustra ferro diuerberet umbras.

6:295       Hinc uia Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

6:296       turbidus hic caeno uastaque uoragine gurges

6:297       aestuat atque omnem Cocyto eructat harenam.

6:298       portitor has horrendus aquas et flumina seruat

6:299       terribili squalore Charon, cui plurima mento

6:300       canities inculta iacet, stant lumina flamma,

6:301       sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

6:302       ipse ratem conto subigit uelisque ministrat

6:303       et ferruginea subuectat corpora cumba,

6:304       iam senior, sed cruda deo uiridisque senectus.

6:305       huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

6:306       matres atque uiri defunctaque corpora uita

6:307       magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

6:308       impositique rogis iuuenes ante ora parentum:

6:309       quam multa in siluis autumni frigore primo

6:310       lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

6:311       quam multae glomerantur aues, ubi frigidus annus

6:312       trans pontum fugat et terris immittit apricis.

6:313       stabant orantes primi transmittere cursum

6:314       tendebantque manus ripae ulterioris amore.

6:315       nauita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,

6:316       ast alios longe summotos arcet harena.

6:317       Aeneas miratus enim motusque tumultu

6:318       'dic,' ait, 'o uirgo, quid uult concursus ad amnem?

6:319       quidue petunt animae? uel quo discrimine ripas

6:320       hae linquunt, illae remis uada liuida uerrunt?'

6:321       olli sic breuiter fata est longaeua sacerdos:

6:322       'Anchisa generate, deum certissima proles,

6:323       Cocyti stagna alta uides Stygiamque paludem,

6:324       di cuius iurare timent et fallere numen.

6:325       haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

6:326       portitor ille Charon; hi, quos uehit unda, sepulti.

6:327       nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

6:328       transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

6:329       centum errant annos uolitantque haec litora circum;

6:330       tum demum admissi stagna exoptata reuisunt.'

6:331       constitit Anchisa satus et uestigia pressit

6:332       multa putans sortemque animo miseratus iniquam.

6:333       cernit ibi maestos et mortis honore carentis

6:334       Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

6:335       quos simul a Troia uentosa per aequora uectos

6:336       obruit Auster, aqua inuoluens nauemque uirosque.

6:337       Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

6:338       qui Libyco nuper cursu, dum sidera seruat,

6:339       exciderat puppi mediis effusus in undis.

6:340       hunc ubi uix multa maestum cognouit in umbra,

6:341       sic prior adloquitur: 'quis te, Palinure, deorum

6:342       eripuit nobis medioque sub aequore mersit?

6:343       dic age. namque mihi, fallax haud ante repertus,

6:344       hoc uno responso animum delusit Apollo,

6:345       qui fore te ponto incolumem finisque canebat

6:346       uenturum Ausonios. en haec promissa fides est?'

6:347       ille autem: 'neque te Phoebi cortina fefellit,

6:348       dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

6:349       namque gubernaclum multa ui forte reuulsum,

6:350       cui datus haerebam custos cursusque regebam,

6:351       praecipitans traxi mecum. maria aspera iuro

6:352       non ullum pro me tantum cepisse timorem,

6:353       quam tua ne spoliata armis, excussa magistro,

6:354       deficeret tantis nauis surgentibus undis.

6:355       tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

6:356       uexit me uiolentus aqua; uix lumine quarto

6:357       prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

6:358       paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

6:359       ni gens crudelis madida cum ueste grauatum

6:360       prensantemque uncis manibus capita aspera montis

6:361       ferro inuasisset praedamque ignara putasset.

6:362       nunc me fluctus habet uersantque in litore uenti.

6:363       quod te per caeli iucundum lumen et auras,

6:364       per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

6:365       eripe me his, inuicte, malis: aut tu mihi terram

6:366       inice, namque potes, portusque require Velinos;

6:367       aut tu, si qua uia est, si quam tibi diua creatrix

6:368       ostendit (neque enim, credo, sine numine diuum

6:369       flumina tanta paras Stygiamque innare paludem),

6:370       da dextram misero et tecum me tolle per undas,

6:371       sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.'

6:372       talia fatus erat coepit cum talia uates:

6:373       'unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

6:374       tu Stygias inhumatus aquas amnemque seuerum

6:375       Eumenidum aspicies, ripamue iniussus adibis?

6:376       desine fata deum flecti sperare precando,

6:377       sed cape dicta memor, duri solacia casus.

6:378       nam tua finitimi, longe lateque per urbes

6:379       prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt

6:380       et statuent tumulum et tumulo sollemnia mittent,

6:381       aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'

6:382       his dictis curae emotae pulsusque parumper

6:383       corde dolor tristi; gaudet cognomine terra.

6:384       Ergo iter inceptum peragunt fluuioque propinquant.

6:385       nauita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

6:386       per tacitum nemus ire pedemque aduertere ripae,

6:387       sic prior adgreditur dictis atque increpat ultro:

6:388       'quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

6:389       fare age, quid uenias, iam istinc et comprime gressum.

6:390       umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae:

6:391       corpora uiua nefas Stygia uectare carina.

6:392       nec uero Alciden me sum laetatus euntem

6:393       accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

6:394       dis quamquam geniti atque inuicti uiribus essent.

6:395       Tartareum ille manu custodem in uincla petiuit

6:396       ipsius a solio regis traxitque trementem;

6:397       hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'

6:398       quae contra breuiter fata est Amphrysia uates:

6:399       'nullae hic insidiae tales (absiste moueri),

6:400       nec uim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

6:401       aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

6:402       casta licet patrui seruet Proserpina limen.

6:403       Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

6:404       ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

6:405       si te nulla mouet tantae pietatis imago,

6:406       at ramum hunc' (aperit ramum qui ueste latebat)

6:407       'agnoscas.' tumida ex ira tum corda residunt;

6:408       nec plura his. ille admirans uenerabile donum

6:409       fatalis uirgae longo post tempore uisum

6:410       caeruleam aduertit puppim ripaeque propinquat.

6:411       inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

6:412       deturbat laxatque foros; simul accipit alueo

6:413       ingentem Aenean. gemuit sub pondere cumba

6:414       sutilis et multam accepit rimosa paludem.

6:415       tandem trans fluuium incolumis uatemque uirumque

6:416       informi limo glaucaque exponit in ulua.

6:417       Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

6:418       personat aduerso recubans immanis in antro.

6:419       cui uates horrere uidens iam colla colubris

6:420       melle soporatam et medicatis frugibus offam

6:421       obicit. ille fame rabida tria guttura pandens

6:422       corripit obiectam, atque immania terga resoluit

6:423       fusus humi totoque ingens extenditur antro.

6:424       occupat Aeneas aditum custode sepulto

6:425       euaditque celer ripam inremeabilis undae.

6:426       Continuo auditae uoces uagitus et ingens

6:427       infantumque animae flentes, in limine primo

6:428       quos dulcis uitae exsortis et ab ubere raptos

6:429       abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

6:430       hos iuxta falso damnati crimine mortis.

6:431       nec uero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

6:432       quaesitor Minos urnam mouet; ille silentum

6:433       consiliumque uocat uitasque et crimina discit.

6:434       proxima deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

6:435       insontes peperere manu lucemque perosi

6:436       proiecere animas. quam uellent aethere in alto

6:437       nunc et pauperiem et duros perferre labores!

6:438       fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

6:439       alligat et nouies Styx interfusa coercet.

6:440       nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

6:441       Lugentes campi; sic illos nomine dicunt.

6:442       hic quos durus amor crudeli tabe peredit

6:443       secreti celant calles et myrtea circum

6:444       silua tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

6:445       his Phaedram Procrinque locis maestamque Eriphylen

6:446       crudelis nati monstrantem uulnera cernit,

6:447       Euadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

6:448       it comes et iuuenis quondam, nunc femina, Caeneus

6:449       rursus et in ueterem fato reuoluta figuram.

6:450       inter quas Phoenissa recens a uulnere Dido

6:451       errabat silua in magna; quam Troius heros

6:452       ut primum iuxta stetit agnouitque per umbras

6:453       obscuram, qualem primo qui surgere mense

6:454       aut uidet aut uidisse putat per nubila lunam,

6:455       demisit lacrimas dulcique adfatus amore est:

6:456       'infelix Dido, uerus mihi nuntius ergo

6:457       uenerat exstinctam ferroque extrema secutam?

6:458       funeris heu tibi causa fui? per sidera iuro,

6:459       per superos et si qua fides tellure sub ima est,

6:460       inuitus, regina, tuo de litore cessi.

6:461       sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

6:462       per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

6:463       imperiis egere suis; nec credere quiui

6:464       hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

6:465       siste gradum teque aspectu ne subtrahe nostro.

6:466       quem fugis? extremum fato quod te adloquor hoc est.'

6:467       talibus Aeneas ardentem et torua tuentem

6:468       lenibat dictis animum lacrimasque ciebat.

6:469       illa solo fixos oculos auersa tenebat

6:470       nec magis incepto uultum sermone mouetur

6:471       quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

6:472       tandem corripuit sese atque inimica refugit

6:473       in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

6:474       respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

6:475       nec minus Aeneas casu percussus iniquo

6:476       prosequitur lacrimis longe et miseratur euntem.

6:477       Inde datum molitur iter. iamque arua tenebant

6:478       ultima, quae bello clari secreta frequentant.

6:479       hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

6:480       Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago,

6:481       hic multum fleti ad superos belloque caduci

6:482       Dardanidae, quos ille omnis longo ordine cernens

6:483       ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

6:484       tris Antenoridas Cererique sacrum Polyboeten,

6:485       Idaeumque etiam currus, etiam arma tenentem.

6:486       circumstant animae dextra laeuaque frequentes,

6:487       nec uidisse semel satis est; iuuat usque morari

6:488       et conferre gradum et ueniendi discere causas.

6:489       at Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

6:490       ut uidere uirum fulgentiaque arma per umbras,

6:491       ingenti trepidare metu; pars uertere terga,

6:492       ceu quondam petiere rates, pars tollere uocem

6:493       exiguam: inceptus clamor frustratur hiantis.

6:494       Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

6:495       Deiphobum uidet et lacerum crudeliter ora,

6:496       ora manusque ambas, populataque tempora raptis

6:497       auribus et truncas inhonesto uulnere naris.

6:498       uix adeo agnouit pauitantem ac dira tegentem

6:499       supplicia, et notis compellat uocibus ultro:

6:500       'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri,

6:501       quis tam crudelis optauit sumere poenas?

6:502       cui tantum de te licuit? mihi fama suprema

6:503       nocte tulit fessum uasta te caede Pelasgum

6:504       procubuisse super confusae stragis aceruum.

6:505       tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem

6:506       constitui et magna manis ter uoce uocaui.

6:507       nomen et arma locum seruant; te, amice, nequiui

6:508       conspicere et patria decedens ponere terra.'

6:509       ad quae Priamides: 'nihil o tibi, amice, relictum;

6:510       omnia Deiphobo soluisti et funeris umbris.

6:511       sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

6:512       his mersere malis; illa haec monimenta reliquit.

6:513       namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

6:514       egerimus, nosti: et nimium meminisse necesse est.

6:515       cum fatalis equus saltu super ardua uenit

6:516       Pergama et armatum peditem grauis attulit aluo,

6:517       illa chorum simulans euhantis orgia circum

6:518       ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

6:519       ingentem et summa Danaos ex arce uocabat.

6:520       tum me confectum curis somnoque grauatum

6:521       infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

6:522       dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.

6:523       egregia interea coniunx arma omnia tectis

6:524       emouet, et fidum capiti subduxerat ensem:

6:525       intra tecta uocat Menelaum et limina pandit,

6:526       scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

6:527       et famam exstingui ueterum sic posse malorum.

6:528       quid moror? inrumpunt thalamo, comes additus una

6:529       hortator scelerum Aeolides. di, talia Grais

6:530       instaurate, pio si poenas ore reposco.

6:531       sed te qui uiuum casus, age fare uicissim,

6:532       attulerint. pelagine uenis erroribus actus

6:533       an monitu diuum? an quae te fortuna fatigat,

6:534       ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires?'

6:535       Hac uice sermonum roseis Aurora quadrigis

6:536       iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

6:537       et fors omne datum traherent per talia tempus,

6:538       sed comes admonuit breuiterque adfata Sibylla est:

6:539       'nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

6:540       hic locus est, partis ubi se uia findit in ambas:

6:541       dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

6:542       hac iter Elysium nobis; at laeua malorum

6:543       exercet poenas et ad impia Tartara mittit.'

6:544       Deiphobus contra: 'ne saeui, magna sacerdos;

6:545       discedam, explebo numerum reddarque tenebris.

6:546       i decus, i, nostrum; melioribus utere fatis.'

6:547       tantum effatus, et in uerbo uestigia torsit.

6:548       Respicit Aeneas subito et sub rupe sinistra

6:549       moenia lata uidet triplici circumdata muro,

6:550       quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

6:551       Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

6:552       porta aduersa ingens solidoque adamante columnae,

6:553       uis ut nulla uirum, non ipsi exscindere bello

6:554       caelicolae ualeant; stat ferrea turris ad auras,

6:555       Tisiphoneque sedens palla succincta cruenta

6:556       uestibulum exsomnis seruat noctesque diesque.

6:557       hinc exaudiri gemitus et saeua sonare

6:558       uerbera, tum stridor ferri tractaeque catenae.

6:559       constitit Aeneas strepitumque exterritus hausit.

6:560       'quae scelerum facies? o uirgo, effare; quibusue

6:561       urgentur poenis? quis tantus plangor ad auras?'

6:562       tum uates sic orsa loqui: 'dux inclute Teucrum,

6:563       nulli fas casto sceleratum insistere limen;

6:564       sed me cum lucis Hecate praefecit Auernis,

6:565       ipsa deum poenas docuit perque omnia duxit.

6:566       Cnosius haec Rhadamanthus habet durissima regna

6:567       castigatque auditque dolos subigitque fateri

6:568       quae quis apud superos furto laetatus inani

6:569       distulit in seram commissa piacula mortem.

6:570       continuo sontis ultrix accincta flagello

6:571       Tisiphone quatit insultans, toruosque sinistra

6:572       intentans anguis uocat agmina saeua sororum.

6:573       tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

6:574       panduntur portae. cernis custodia qualis

6:575       uestibulo sedeat, facies quae limina seruet?

6:576       quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

6:577       saeuior intus habet sedem. tum Tartarus ipse

6:578       bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras

6:579       quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

6:580       hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

6:581       fulmine deiecti fundo uoluuntur in imo.

6:582       hic et Aloidas geminos immania uidi

6:583       corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

6:584       adgressi superisque Iouem detrudere regnis.

6:585       uidi et crudelis dantem Salmonea poenas,

6:586       dum flammas Iouis et sonitus imitatur Olympi.

6:587       quattuor hic inuectus equis et lampada quassans

6:588       per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

6:589       ibat ouans, diuumque sibi poscebat honorem,

6:590       demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

6:591       aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

6:592       at pater omnipotens densa inter nubila telum

6:593       contorsit, non ille faces nec fumea taedis

6:594       lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

6:595       nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

6:596       cernere erat, per tota nouem cui iugera corpus

6:597       porrigitur, rostroque immanis uultur obunco

6:598       immortale iecur tondens fecundaque poenis

6:599       uiscera rimaturque epulis habitatque sub alto

6:600       pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

6:601       quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?

6:602       quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

6:603       imminet adsimilis; lucent genialibus altis

6:604       aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

6:605       regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

6:606       accubat et manibus prohibet contingere mensas,

6:607       exsurgitque facem attollens atque intonat ore.

6:608       hic, quibus inuisi fratres, dum uita manebat,

6:609       pulsatusue parens et fraus innexa clienti,

6:610       aut qui diuitiis soli incubuere repertis

6:611       nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

6:612       quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

6:613       impia nec ueriti dominorum fallere dextras,

6:614       inclusi poenam exspectant. ne quaere doceri

6:615       quam poenam, aut quae forma uiros fortunaue mersit.

6:616       saxum ingens uoluunt alii, radiisque rotarum

6:617       districti pendent; sedet aeternumque sedebit

6:618       infelix Theseus, Phlegyasque miserrimus omnis

6:619       admonet et magna testatur uoce per umbras:

6:620       "discite iustitiam moniti et non temnere diuos."

6:621       uendidit hic auro patriam dominumque potentem

6:622       imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

6:623       hic thalamum inuasit natae uetitosque hymenaeos:

6:624       ausi omnes immane nefas ausoque potiti.

6:625       non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

6:626       ferrea uox, omnis scelerum comprendere formas,

6:627       omnia poenarum percurrere nomina possim.'

6:628       Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeua sacerdos,

6:629       'sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice munus;

6:630       acceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis

6:631       moenia conspicio atque aduerso fornice portas,

6:632       haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'

6:633       dixerat et pariter gressi per opaca uiarum

6:634       corripiunt spatium medium foribusque propinquant.

6:635       occupat Aeneas aditum corpusque recenti

6:636       spargit aqua ramumque aduerso in limine figit.

6:637       His demum exactis, perfecto munere diuae,

6:638       deuenere locos laetos et amoena uirecta

6:639       fortunatorum nemorum sedesque beatas.

6:640       largior hic campos aether et lumine uestit

6:641       purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

6:642       pars in gramineis exercent membra palaestris,

6:643       contendunt ludo et fulua luctantur harena;

6:644       pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

6:645       nec non Threicius longa cum ueste sacerdos

6:646       obloquitur numeris septem discrimina uocum,

6:647       iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

6:648       hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

6:649       magnanimi heroes nati melioribus annis,

6:650       Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

6:651       arma procul currusque uirum miratur inanis;

6:652       stant terra defixae hastae passimque soluti

6:653       per campum pascuntur equi. quae gratia currum

6:654       armorumque fuit uiuis, quae cura nitentis

6:655       pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

6:656       conspicit, ecce, alios dextra laeuaque per herbam

6:657       uescentis laetumque choro paeana canentis

6:658       inter odoratum lauris nemus, unde superne

6:659       plurimus Eridani per siluam uoluitur amnis.

6:660       hic manus ob patriam pugnando uulnera passi,

6:661       quique sacerdotes casti, dum uita manebat,

6:662       quique pii uates et Phoebo digna locuti,

6:663       inuentas aut qui uitam excoluere per artis

6:664       quique sui memores aliquos fecere merendo:

6:665       omnibus his niuea cinguntur tempora uitta.

6:666       quos circumfusos sic est adfata Sibylla,

6:667       Musaeum ante omnis (medium nam plurima turba

6:668       hunc habet atque umeris exstantem suspicit altis):

6:669       'dicite, felices animae tuque optime uates,

6:670       quae regio Anchisen, quis habet locus? illius ergo

6:671       uenimus et magnos Erebi tranauimus amnis.'

6:672       atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

6:673       'nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

6:674       riparumque toros et prata recentia riuis

6:675       incolimus. sed uos, si fert ita corde uoluntas,

6:676       hoc superate iugum, et facili iam tramite sistam.'

6:677       dixit, et ante tulit gressum camposque nitentis

6:678       desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

6:679       At pater Anchises penitus conualle uirenti

6:680       inclusas animas superumque ad lumen ituras

6:681       lustrabat studio recolens, omnemque suorum

6:682       forte recensebat numerum, carosque nepotes

6:683       fataque fortunasque uirum moresque manusque.

6:684       isque ubi tendentem aduersum per gramina uidit

6:685       Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

6:686       effusaeque genis lacrimae et uox excidit ore:

6:687       'uenisti tandem, tuaque exspectata parenti

6:688       uicit iter durum pietas? datur ora tueri,

6:689       nate, tua et notas audire et reddere uoces?

6:690       sic equidem ducebam animo rebarque futurum

6:691       tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.

6:692       quas ego te terras et quanta per aequora uectum

6:693       accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

6:694       quam metui ne quid Libyae tibi regna nocerent!'

6:695       ille autem: 'tua me, genitor, tua tristis imago

6:696       saepius occurrens haec limina tendere adegit;

6:697       stant sale Tyrrheno classes. da iungere dextram,

6:698       da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'

6:699       sic memorans largo fletu simul ora rigabat.

6:700       ter conatus ibi colo dare bracchia circum;

6:701       ter frustra comprensa manus effugit imago,

6:702       par leuibus uentis uolucrique simillima somno.

6:703       Interea uidet Aeneas in ualle reducta

6:704       seclusum nemus et uirgulta sonantia siluae,

6:705       Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.

6:706       hunc circum innumerae gentes populique uolabant:

6:707       ac ueluti in pratis ubi apes aestate serena

6:708       floribus insidunt uariis et candida circum

6:709       lilia funduntur, strepit omnis murmure campus.

6:710       horrescit uisu subito causasque requirit

6:711       inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

6:712       quiue uiri tanto complerint agmine ripas.

6:713       tum pater Anchises: 'animae, quibus altera fato

6:714       corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

6:715       securos latices et longa obliuia potant.

6:716       has equidem memorare tibi atque ostendere coram

6:717       iampridem, hanc prolem cupio enumerare meorum,

6:718       quo magis Italia mecum laetere reperta.'

6:719       'o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

6:720       sublimis animas iterumque ad tarda reuerti

6:721       corpora? quae lucis miseris tam dira cupido?'

6:722       'dicam equidem nec te suspensum, nate, tenebo'

6:723       suscipit Anchises atque ordine singula pandit.

6:724       'Principio caelum ac terras camposque liquentis

6:725       lucentemque globum lunae Titaniaque astra

6:726       spiritus intus alit, totamque infusa per artus

6:727       mens agitat molem et magno se corpore miscet.

6:728       inde hominum pecudumque genus uitaeque uolantum

6:729       et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

6:730       igneus est ollis uigor et caelestis origo

6:731       seminibus, quantum non noxia corpora tardant

6:732       terrenique hebetant artus moribundaque membra.

6:733       hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

6:734       dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

6:735       quin et supremo cum lumine uita reliquit,

6:736       non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

6:737       corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

6:738       multa diu concreta modis inolescere miris.

6:739       ergo exercentur poenis ueterumque malorum

6:740       supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

6:741       suspensae ad uentos, aliis sub gurgite uasto

6:742       infectum eluitur scelus aut exuritur igni:

6:743       quisque suos patimur manis. exinde per amplum

6:744       mittimur Elysium et pauci laeta arua tenemus,

6:745       donec longa dies perfecto temporis orbe

6:746       concretam exemit labem, purumque relinquit

6:747       aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

6:748       has omnis, ubi mille rotam uoluere per annos,

6:749       Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno,

6:750       scilicet immemores supera ut conuexa reuisant

6:751       rursus, et incipiant in corpora uelle reuerti.'

6:752       Dixerat Anchises natumque unaque Sibyllam

6:753       conuentus trahit in medios turbamque sonantem,

6:754       et tumulum capit unde omnis longo ordine posset

6:755       aduersos legere et uenientum discere uultus.

6:756       'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

6:757       gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

6:758       inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

6:759       expediam dictis, et te tua fata docebo.

6:760       ille, uides, pura iuuenis qui nititur hasta,

6:761       proxima sorte tenet lucis loca, primus ad auras

6:762       aetherias Italo commixtus sanguine surget,

6:763       Siluius, Albanum nomen, tua postuma proles,

6:764       quem tibi longaeuo serum Lauinia coniunx

6:765       educet siluis regem regumque parentem,

6:766       unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

6:767       proximus ille Procas, Troianae gloria gentis,

6:768       et Capys et Numitor et qui te nomine reddet

6:769       Siluius Aeneas, pariter pietate uel armis

6:770       egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

6:771       qui iuuenes! quantas ostentant, aspice, uiris

6:772       atque umbrata gerunt ciuili tempora quercu!

6:773       hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

6:774       hi Collatinas imponent montibus arces,

6:775       Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque;

6:776       haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

6:777       quin et auo comitem sese Mauortius addet

6:778       Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

6:779       educet. uiden, ut geminae stant uertice cristae

6:780       et pater ipse suo superum iam signat honore?

6:781       en huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

6:782       imperium terris, animos aequabit Olympo,

6:783       septemque una sibi muro circumdabit arces,

6:784       felix prole uirum: qualis Berecyntia mater

6:785       inuehitur curru Phrygias turrita per urbes

6:786       laeta deum partu, centum complexa nepotes,

6:787       omnis caelicolas, omnis supera alta tenentis.

6:788       huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

6:789       Romanosque tuos. hic Caesar et omnis Iuli

6:790       progenies magnum caeli uentura sub axem.

6:791       hic uir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

6:792       Augustus Caesar, diui genus, aurea condet

6:793       saecula qui rursus Latio regnata per arua

6:794       Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

6:795       proferet imperium; iacet extra sidera tellus,

6:796       extra anni solisque uias, ubi caelifer Atlas

6:797       axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

6:798       huius in aduentum iam nunc et Caspia regna

6:799       responsis horrent diuum et Maeotia tellus,

6:800       et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

6:801       nec uero Alcides tantum telluris obiuit,

6:802       fixerit aeripedem ceruam licet, aut Erymanthi

6:803       pacarit nemora et Lernam tremefecerit arcu;

6:804       nec qui pampineis uictor iuga flectit habenis

6:805       Liber, agens celso Nysae de uertice tigris.

6:806       et dubitamus adhuc uirtutem extendere factis,

6:807       aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

6:808       quis procul ille autem ramis insignis oliuae

6:809       sacra ferens? nosco crinis incanaque menta

6:810       regis Romani primam qui legibus urbem

6:811       fundabit, Curibus paruis et paupere terra

6:812       missus in imperium magnum. cui deinde subibit

6:813       otia qui rumpet patriae residesque mouebit

6:814       Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis

6:815       agmina. quem iuxta sequitur iactantior Ancus

6:816       nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

6:817       uis et Tarquinios reges animamque superbam

6:818       ultoris Bruti, fascisque uidere receptos?

6:819       consulis imperium hic primus saeuasque securis

6:820       accipiet, natosque pater noua bella mouentis

6:821       ad poenam pulchra pro libertate uocabit,

6:822       infelix, utcumque ferent ea facta minores:

6:823       uincet amor patriae laudumque immensa cupido.

6:824       quin Decios Drusosque procul saeuumque securi

6:825       aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

6:826       illae autem paribus quas fulgere cernis in armis,

6:827       concordes animae nunc et dum nocte prementur,

6:828       heu quantum inter se bellum, si lumina uitae

6:829       attigerint, quantas acies stragemque ciebunt,

6:830       aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

6:831       descendens, gener aduersis instructus Eois!

6:832       ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella

6:833       neu patriae ualidas in uiscera uertite uiris;

6:834       tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

6:835       proice tela manu, sanguis meus!‹

6:836       ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

6:837       uictor aget currum caesis insignis Achiuis.

6:838       eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas

6:839       ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

6:840       ultus auos Troiae templa et temerata Mineruae.

6:841       quis te, magne Cato, tacitum aut te, Cosse, relinquat?

6:842       quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belli,

6:843       Scipiadas, cladem Libyae, paruoque potentem

6:844       Fabricium uel te sulco, Serrane, serentem?

6:845       quo fessum rapitis, Fabii? tu Maximus ille es,

6:846       unus qui nobis cunctando restituis rem.

6:847       excudent alii spirantia mollius aera

6:848       (credo equidem), uiuos ducent de marmore uultus,

6:849       orabunt causas melius, caelique meatus

6:850       describent radio et surgentia sidera dicent:

6:851       tu regere imperio populos, Romane, memento

6:852       (hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,

6:853       parcere subiectis et debellare superbos.'

6:854       Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

6:855       'aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

6:856       ingreditur uictorque uiros supereminet omnis.

6:857       hic rem Romanam magno turbante tumultu

6:858       sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,

6:859       tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'

6:860       atque hic Aeneas (una namque ire uidebat

6:861       egregium forma iuuenem et fulgentibus armis,

6:862       sed frons laeta parum et deiecto lumina uultu)

6:863       'quis, pater, ille, uirum qui sic comitatur euntem?

6:864       filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

6:865       qui strepitus circa comitum! quantum instar in ipso!

6:866       sed nox atra caput tristi circumuolat umbra.'

6:867       tum pater Anchises lacrimis ingressus obortis:

6:868       'o gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

6:869       ostendent terris hunc tantum fata nec ultra

6:870       esse sinent. nimium uobis Romana propago

6:871       uisa potens, superi, propria haec si dona fuissent.

6:872       quantos ille uirum magnam Mauortis ad urbem

6:873       campus aget gemitus! uel quae, Tiberine, uidebis

6:874       funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

6:875       nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

6:876       in tantum spe tollet auos, nec Romula quondam

6:877       ullo se tantum tellus iactabit alumno.

6:878       heu pietas, heu prisca fides inuictaque bello

6:879       dextera! non illi se quisquam impune tulisset

6:880       obuius armato, seu cum pedes iret in hostem

6:881       seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

6:882       heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

6:883       tu Marcellus eris. manibus date lilia plenis

6:884       purpureos spargam flores animamque nepotis

6:885       his saltem accumulem donis, et fungar inani

6:886       munere.' sic tota passim regione uagantur

6:887       aeris in campis latis atque omnia lustrant.

6:888       quae postquam Anchises natum per singula duxit

6:889       incenditque animum famae uenientis amore,

6:890       exim bella uiro memorat quae deinde gerenda,

6:891       Laurentisque docet populos urbemque Latini,

6:892       et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

6:893       Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

6:894       cornea, qua ueris facilis datur exitus umbris,

6:895       altera candenti perfecta nitens elephanto,

6:896       sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

6:897       his ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam

6:898       prosequitur dictis portaque emittit eburna,

6:899       ille uiam secat ad nauis sociosque reuisit.

6:900       Tum se ad Caietae recto fert limite portum.

6:901       ancora de prora iacitur; stant litore puppes.




Book VII.

7:1       Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,

7:2       aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;

7:3       et nunc seruat honos sedem tuus, ossaque nomen

7:4       Hesperia in magna, si qua est ea gloria, signat.

7:5       At pius exsequiis Aeneas rite solutis,

7:6       aggere composito tumuli, postquam alta quierunt

7:7       aequora, tendit iter uelis portumque relinquit.

7:8       aspirant aurae in noctem nec candida cursus

7:9       luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

7:10       proxima Circaeae raduntur litora terrae,

7:11       diues inaccessos ubi Solis filia lucos

7:12       adsiduo resonat cantu, tectisque superbis

7:13       urit odoratam nocturna in lumina cedrum

7:14       arguto tenuis percurrens pectine telas.

7:15       hinc exaudiri gemitus iraeque leonum

7:16       uincla recusantum et sera sub nocte rudentum,

7:17       saetigerique sues atque in praesepibus ursi

7:18       saeuire ac formae magnorum ululare luporum,

7:19       quos hominum ex facie dea saeua potentibus herbis

7:20       induerat Circe in uultus ac terga ferarum.

7:21       quae ne monstra pii paterentur talia Troes

7:22       delati in portus neu litora dira subirent,

7:23       Neptunus uentis impleuit uela secundis,

7:24       atque fugam dedit et praeter uada feruida uexit.

7:25       Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto

7:26       Aurora in roseis fulgebat lutea bigis,

7:27       cum uenti posuere omnisque repente resedit

7:28       flatus, et in lento luctantur marmore tonsae.

7:29       atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum

7:30       prospicit. hunc inter fluuio Tiberinus amoeno

7:31       uerticibus rapidis et multa flauus harena

7:32       in mare prorumpit. uariae circumque supraque

7:33       adsuetae ripis uolucres et fluminis alueo

7:34       aethera mulcebant cantu lucoque uolabant.

7:35       flectere iter sociis terraeque aduertere proras

7:36       imperat et laetus fluuio succedit opaco.

7:37       Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora, rerum

7:38       quis Latio antiquo fuerit status, aduena classem

7:39       cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,

7:40       expediam, et primae reuocabo exordia pugnae.

7:41       tu uatem, tu, diua, mone. dicam horrida bella,

7:42       dicam acies actosque animis in funera reges,

7:43       Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam

7:44       Hesperiam. maior rerum mihi nascitur ordo,

7:45       maius opus moueo.                  Rex arua Latinus et urbes

7:46       iam senior longa placidas in pace regebat.

7:47       hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica

7:48       accipimus; Fauno Picus pater, isque parentem

7:49       te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.

7:50       filius huic fato diuum prolesque uirilis

7:51       nulla fuit, primaque oriens erepta iuuenta est.

7:52       sola domum et tantas seruabat filia sedes

7:53       iam matura uiro, iam plenis nubilis annis.

7:54       multi illam magno e Latio totaque petebant

7:55       Ausonia; petit ante alios pulcherrimus omnis

7:56       Turnus, auis atauisque potens, quem regia coniunx

7:57       adiungi generum miro properabat amore;

7:58       sed uariis portenta deum terroribus obstant.

7:59       laurus erat tecti medio in penetralibus altis

7:60       sacra comam multosque metu seruata per annos,

7:61       quam pater inuentam, primas cum conderet arces,

7:62       ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus,

7:63       Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.

7:64       huius apes summum densae (mirabile dictu)

7:65       stridore ingenti liquidum trans aethera uectae

7:66       obsedere apicem, et pedibus per mutua nexis

7:67       examen subitum ramo frondente pependit.

7:68       continuo uates 'externum cernimus' inquit

7:69       'aduentare uirum et partis petere agmen easdem

7:70       partibus ex isdem et summa dominarier arce.'

7:71       praeterea, castis adolet dum altaria taedis,

7:72       et iuxta genitorem astat Lauinia uirgo,

7:73       uisa (nefas) longis comprendere crinibus ignem

7:74       atque omnem ornatum flamma crepitante cremari,

7:75       regalisque accensa comas, accensa coronam

7:76       insignem gemmis; tum fumida lumine fuluo

7:77       inuolui ac totis Volcanum spargere tectis.

7:78       id uero horrendum ac uisu mirabile ferri:

7:79       namque fore inlustrem fama fatisque canebant

7:80       ipsam, sed populo magnum portendere bellum.

7:81       At rex sollicitus monstris oracula Fauni,

7:82       fatidici genitoris, adit lucosque sub alta

7:83       consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro

7:84       fonte sonat saeuamque exhalat opaca mephitim.

7:85       hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus

7:86       in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos

7:87       cum tulit et caesarum ouium sub nocte silenti

7:88       pellibus incubuit stratis somnosque petiuit,

7:89       multa modis simulacra uidet uolitantia miris

7:90       et uarias audit uoces fruiturque deorum

7:91       conloquio atque imis Acheronta adfatur Auernis.

7:92       hic et tum pater ipse petens responsa Latinus

7:93       centum lanigeras mactabat rite bidentis,

7:94       atque harum effultus tergo stratisque iacebat

7:95       uelleribus: subita ex alto uox reddita luco est:

7:96       'ne pete conubiis natam sociare Latinis,

7:97       o mea progenies, thalamis neu crede paratis;

7:98       externi uenient generi, qui sanguine nostrum

7:99       nomen in astra ferant, quorumque a stirpe nepotes

7:100       omnia sub pedibus, qua sol utrumque recurrens

7:101       aspicit Oceanum, uertique regique uidebunt.'

7:102       haec responsa patris Fauni monitusque silenti

7:103       nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,

7:104       sed circum late uolitans iam Fama per urbes

7:105       Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes

7:106       gramineo ripae religauit ab aggere classem.

7:107       Aeneas primique duces et pulcher Iulus

7:108       corpora sub ramis deponunt arboris altae,

7:109       instituuntque dapes et adorea liba per herbam

7:110       subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)

7:111       et Cereale solum pomis agrestibus augent.

7:112       consumptis hic forte aliis, ut uertere morsus

7:113       exiguam in Cererem penuria adegit edendi,

7:114       et uiolare manu malisque audacibus orbem

7:115       fatalis crusti patulis nec parcere quadris:

7:116       'heus, etiam mensas consumimus?' inquit Iulus,

7:117       nec plura, adludens. ea uox audita laborum

7:118       prima tulit finem, primamque loquentis ab ore

7:119       eripuit pater ac stupefactus numine pressit.

7:120       continuo 'salue fatis mihi debita tellus

7:121       uosque' ait 'o fidi Troiae saluete penates:

7:122       hic domus, haec patria est. genitor mihi talia namque

7:123       (nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:

7:124       "cum te, nate, fames ignota ad litora uectum

7:125       accisis coget dapibus consumere mensas,

7:126       tum sperare domos defessus, ibique memento

7:127       prima locare manu molirique aggere tecta."

7:128       haec erat illa fames, haec nos suprema manebat

7:129       exitiis positura modum.

7:130       quare agite et primo laeti cum lumine solis

7:131       quae loca, quiue habeant homines, ubi moenia gentis,

7:132       uestigemus et a portu diuersa petamus.

7:133       nunc pateras libate Ioui precibusque uocate

7:134       Anchisen genitorem, et uina reponite mensis.'

7:135       Sic deinde effatus frondenti tempora ramo

7:136       implicat et geniumque loci primamque deorum

7:137       Tellurem Nymphasque et adhuc ignota precatur

7:138       flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa

7:139       Idaeumque Iouem Phrygiamque ex ordine matrem

7:140       inuocat, et duplicis caeloque Ereboque parentis.

7:141       hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto

7:142       intonuit, radiisque ardentem lucis et auro

7:143       ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.

7:144       diditur hic subito Troiana per agmina rumor

7:145       aduenisse diem quo debita moenia condant.

7:146       certatim instaurant epulas atque omine magno

7:147       crateras laeti statuunt et uina coronant.

7:148       Postera cum prima lustrabat lampade terras

7:149       orta dies, urbem et finis et litora gentis

7:150       diuersi explorant: haec fontis stagna Numici,

7:151       hunc Thybrim fluuium, hic fortis habitare Latinos.

7:152       tum satus Anchisa delectos ordine ab omni

7:153       centum oratores augusta ad moenia regis

7:154       ire iubet, ramis uelatos Palladis omnis,

7:155       donaque ferre uiro pacemque exposcere Teucris.

7:156       haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur

7:157       passibus. ipse humili designat moenia fossa

7:158       moliturque locum, primasque in litore sedes

7:159       castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.

7:160       iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum

7:161       ardua cernebant iuuenes muroque subibant.

7:162       ante urbem pueri et primaeuo flore iuuentus

7:163       exercentur equis domitantque in puluere currus,

7:164       aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis

7:165       spicula contorquent, cursuque ictuque lacessunt:

7:166       cum praeuectus equo longaeui regis ad auris

7:167       nuntius ingentis ignota in ueste reportat

7:168       aduenisse uiros. ille intra tecta uocari

7:169       imperat et solio medius consedit auito.

7:170       Tectum augustum, ingens, centum sublime columnis

7:171       urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,

7:172       horrendum siluis et religione parentum.

7:173       hic sceptra accipere et primos attollere fascis

7:174       regibus omen erat; hoc illis curia templum,

7:175       hae sacris sedes epulis; hic ariete caeso

7:176       perpetuis soliti patres considere mensis.

7:177       quin etiam ueterum effigies ex ordine auorum

7:178       antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus

7:179       uitisator curuam seruans sub imagine falcem,

7:180       Saturnusque senex Ianique bifrontis imago

7:181       uestibulo astabant, aliique ab origine reges,

7:182       Martiaque ob patriam pugnando uulnera passi.

7:183       multaque praeterea sacris in postibus arma,

7:184       captiui pendent currus curuaeque secures

7:185       et cristae capitum et portarum ingentia claustra

7:186       spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.

7:187       ipse Quirinali lituo paruaque sedebat

7:188       succinctus trabea laeuaque ancile gerebat

7:189       Picus, equum domitor, quem capta cupidine coniunx

7:190       aurea percussum uirga uersumque uenenis

7:191       fecit auem Circe sparsitque coloribus alas.

7:192       Tali intus templo diuum patriaque Latinus

7:193       sede sedens Teucros ad sese in tecta uocauit,

7:194       atque haec ingressis placido prior edidit ore:

7:195       'dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem

7:196       et genus, auditique aduertitis aequore cursum),

7:197       quid petitis? quae causa rates aut cuius egentis

7:198       litus ad Ausonium tot per uada caerula uexit?

7:199       siue errore uiae seu tempestatibus acti,

7:200       qualia multa mari nautae patiuntur in alto,

7:201       fluminis intrastis ripas portuque sedetis,

7:202       ne fugite hospitium, neue ignorate Latinos

7:203       Saturni gentem haud uinclo nec legibus aequam,

7:204       sponte sua ueterisque dei se more tenentem.

7:205       atque equidem memini (fama est obscurior annis)

7:206       Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris

7:207       Dardanus Idaeas Phrygiae penetrarit ad urbes

7:208       Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.

7:209       hinc illum Corythi Tyrrhena ab sede profectum

7:210       aurea nunc solio stellantis regia caeli

7:211       accipit et numerum diuorum altaribus auget.'

7:212       Dixerat, et dicta Ilioneus sic uoce secutus:

7:213       'rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos

7:214       atra subegit hiems uestris succedere terris,

7:215       nec sidus regione uiae litusue fefellit:

7:216       consilio hanc omnes animisque uolentibus urbem

7:217       adferimur pulsi regnis, quae maxima quondam

7:218       extremo ueniens sol aspiciebat Olympo.

7:219       ab Ioue principium generis, Ioue Dardana pubes

7:220       gaudet auo, rex ipse Iouis de gente suprema:

7:221       Troius Aeneas tua nos ad limina misit.

7:222       quanta per Idaeos saeuis effusa Mycenis

7:223       tempestas ierit campos, quibus actus uterque

7:224       Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,

7:225       audiit et si quem tellus extrema refuso

7:226       summouet Oceano et si quem extenta plagarum

7:227       quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.

7:228       diluuio ex illo tot uasta per aequora uecti

7:229       dis sedem exiguam patriis litusque rogamus

7:230       innocuum et cunctis undamque auramque patentem.

7:231       non erimus regno indecores, nec uestra feretur

7:232       fama leuis tantique abolescet gratia facti,

7:233       nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.

7:234       fata per Aeneae iuro dextramque potentem,

7:235       siue fide seu quis bello est expertus et armis:

7:236       multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro

7:237       praeferimus manibus uittas ac uerba precantia)

7:238       et petiere sibi et uoluere adiungere gentes;

7:239       sed nos fata deum uestras exquirere terras

7:240       imperiis egere suis. hinc Dardanus ortus,

7:241       huc repetit iussisque ingentibus urget Apollo

7:242       Tyrrhenum ad Thybrim et fontis uada sacra Numici.

7:243       dat tibi praeterea fortunae parua prioris

7:244       munera, reliquias Troia ex ardente receptas.

7:245       hoc pater Anchises auro libabat ad aras,

7:246       hoc Priami gestamen erat cum iura uocatis

7:247       more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras

7:248       Iliadumque labor uestes.'

7:249       Talibus Ilionei dictis defixa Latinus

7:250       obtutu tenet ora soloque immobilis haeret,

7:251       intentos uoluens oculos. nec purpura regem

7:252       picta mouet nec sceptra mouent Priameia tantum

7:253       quantum in conubio natae thalamoque moratur,

7:254       et ueteris Fauni uoluit sub pectore sortem:

7:255       hunc illum fatis externa ab sede profectum

7:256       portendi generum paribusque in regna uocari

7:257       auspiciis, huic progeniem uirtute futuram

7:258       egregiam et totum quae uiribus occupet orbem.

7:259       tandem laetus ait: 'di nostra incepta secundent

7:260       auguriumque suum! dabitur, Troiane, quod optas.

7:261       munera nec sperno: non uobis rege Latino

7:262       diuitis uber agri Troiaeue opulentia deerit.

7:263       ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,

7:264       si iungi hospitio properat sociusque uocari,

7:265       adueniat, uultus neue exhorrescat amicos:

7:266       pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni.

7:267       uos contra regi mea nunc mandata referte:

7:268       est mihi nata, uiro gentis quam iungere nostrae

7:269       non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo

7:270       monstra sinunt; generos externis adfore ab oris,

7:271       hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum

7:272       nomen in astra ferant. hunc illum poscere fata

7:273       et reor et, si quid ueri mens augurat, opto.'

7:274       haec effatus equos numero pater eligit omni

7:275       (stabant ter centum nitidi in praesepibus altis);

7:276       omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci

7:277       instratos ostro alipedes pictisque tapetis

7:278       (aurea pectoribus demissa monilia pendent,

7:279       tecti auro fuluum mandunt sub dentibus aurum),

7:280       absenti Aeneae currum geminosque iugalis

7:281       semine ab aetherio spirantis naribus ignem,

7:282       illorum de gente patri quos daedala Circe

7:283       supposita de matre nothos furata creauit.

7:284       talibus Aeneadae donis dictisque Latini

7:285       sublimes in equis redeunt pacemque reportant.

7:286       Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis

7:287       saeua Iouis coniunx aurasque inuecta tenebat,

7:288       et laetum Aenean classemque ex aethere longe

7:289       Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.

7:290       moliri iam tecta uidet, iam fidere terrae,

7:291       deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.

7:292       tum quassans caput haec effundit pectore dicta:

7:293       'heu stirpem inuisam et fatis contraria nostris

7:294       fata Phrygum! num Sigeis occumbere campis,

7:295       num capti potuere capi? num incensa cremauit

7:296       Troia uiros? medias acies mediosque per ignis

7:297       inuenere uiam. at, credo, mea numina tandem

7:298       fessa iacent, odiis aut exsaturata quieui.

7:299       quin etiam patria excussos infesta per undas

7:300       ausa sequi et profugis toto me opponere ponto.

7:301       absumptae in Teucros uires caelique marisque.

7:302       quid Syrtes aut Scylla mihi, quid uasta Charybdis

7:303       profuit? optato conduntur Thybridis alueo

7:304       securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem

7:305       immanem Lapithum ualuit, concessit in iras

7:306       ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,

7:307       quod scelus aut Lapithas tantum aut Calydona merentem?

7:308       ast ego, magna Iouis coniunx, nil linquere inausum

7:309       quae potui infelix, quae memet in omnia uerti,

7:310       uincor ab Aenea. quod si mea numina non sunt

7:311       magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:

7:312       flectere si nequeo superos, Acheronta mouebo.

7:313       non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,

7:314       atque immota manet fatis Lauinia coniunx:

7:315       at trahere atque moras tantis licet addere rebus,

7:316       at licet amborum populos exscindere regum.

7:317       hac gener atque socer coeant mercede suorum:

7:318       sanguine Troiano et Rutulo dotabere, uirgo,

7:319       et Bellona manet te pronuba. nec face tantum

7:320       Cisseis praegnas ignis enixa iugalis;

7:321       quin idem Veneri partus suus et Paris alter,

7:322       funestaeque iterum recidiua in Pergama taedae.'

7:323       Haec ubi dicta dedit, terras horrenda petiuit;

7:324       luctificam Allecto dirarum ab sede dearum

7:325       infernisque ciet tenebris, cui tristia bella

7:326       iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.

7:327       odit et ipse pater Pluton, odere sorores

7:328       Tartareae monstrum: tot sese uertit in ora,

7:329       tam saeuae facies, tot pullulat atra colubris.

7:330       quam Iuno his acuit uerbis ac talia fatur:

7:331       'hunc mihi da proprium, uirgo sata Nocte, laborem,

7:332       hanc operam, ne noster honos infractaue cedat

7:333       fama loco, neu conubiis ambire Latinum

7:334       Aeneadae possint Italosue obsidere finis.

7:335       tu potes unanimos armare in proelia fratres

7:336       atque odiis uersare domos, tu uerbera tectis

7:337       funereasque inferre faces, tibi nomina mille,

7:338       mille nocendi artes. fecundum concute pectus,

7:339       dissice compositam pacem, sere crimina belli;

7:340       arma uelit poscatque simul rapiatque iuuentus.'

7:341       Exim Gorgoneis Allecto infecta uenenis

7:342       principio Latium et Laurentis tecta tyranni

7:343       celsa petit, tacitumque obsedit limen Amatae,

7:344       quam super aduentu Teucrum Turnique hymenaeis

7:345       femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.

7:346       huic dea caeruleis unum de crinibus anguem

7:347       conicit, inque sinum praecordia ad intima subdit,

7:348       quo furibunda domum monstro permisceat omnem.

7:349       ille inter uestis et leuia pectora lapsus

7:350       uoluitur attactu nullo, fallitque furentem

7:351       uipeream inspirans animam; fit tortile collo

7:352       aurum ingens coluber, fit longae taenia uittae

7:353       innectitque comas et membris lubricus errat.

7:354       ac dum prima lues udo sublapsa ueneno

7:355       pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem

7:356       necdum animus toto percepit pectore flammam,

7:357       mollius et solito matrum de more locuta est,

7:358       multa super natae lacrimans Phrygiisque hymenaeis:

7:359       'exsulibusne datur ducenda Lauinia Teucris,

7:360       o genitor, nec te miseret nataeque tuique?

7:361       nec matris miseret, quam primo Aquilone relinquet

7:362       perfidus alta petens abducta uirgine praedo?

7:363       at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor,

7:364       Ledaeamque Helenam Troianas uexit ad urbes?

7:365       quid tua sancta fides? quid cura antiqua tuorum

7:366       et consanguineo totiens data dextera Turno?

7:367       si gener externa petitur de gente Latinis,

7:368       idque sedet, Faunique premunt te iussa parentis,

7:369       omnem equidem sceptris terram quae libera nostris

7:370       dissidet externam reor et sic dicere diuos.

7:371       et Turno, si prima domus repetatur origo,

7:372       Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.'

7:373       His ubi nequiquam dictis experta Latinum

7:374       contra stare uidet, penitusque in uiscera lapsum

7:375       serpentis furiale malum totamque pererrat,

7:376       tum uero infelix ingentibus excita monstris

7:377       immensam sine more furit lymphata per urbem.

7:378       ceu quondam torto uolitans sub uerbere turbo,

7:379       quem pueri magno in gyro uacua atria circum

7:380       intenti ludo exercent‹ille actus habena

7:381       curuatis fertur spatiis; stupet inscia supra

7:382       impubesque manus mirata uolubile buxum;

7:383       dant animos plagae: non cursu segnior illo

7:384       per medias urbes agitur populosque ferocis.

7:385       quin etiam in siluas simulato numine Bacchi

7:386       maius adorta nefas maioremque orsa furorem

7:387       euolat et natam frondosis montibus abdit,

7:388       quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,

7:389       euhoe Bacche fremens, solum te uirgine dignum

7:390       uociferans: etenim mollis tibi sumere thyrsos,

7:391       te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.

7:392       fama uolat, furiisque accensas pectore matres

7:393       idem omnis simul ardor agit noua quaerere tecta.

7:394       deseruere domos, uentis dant colla comasque;

7:395       ast aliae tremulis ululatibus aethera complent

7:396       pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas.

7:397       ipsa inter medias flagrantem feruida pinum

7:398       sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos

7:399       sanguineam torquens aciem, toruumque repente

7:400       clamat: 'io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:

7:401       si qua piis animis manet infelicis Amatae

7:402       gratia, si iuris materni cura remordet,

7:403       soluite crinalis uittas, capite orgia mecum.'

7:404       talem inter siluas, inter deserta ferarum

7:405       reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.

7:406       Postquam uisa satis primos acuisse furores

7:407       consiliumque omnemque domum uertisse Latini,

7:408       protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis

7:409       audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem

7:410       Acrisioneis Danae fundasse colonis

7:411       praecipiti delata Noto. locus Ardea quondam

7:412       dictus auis, et nunc magnum manet Ardea nomen,

7:413       sed fortuna fuit. tectis hic Turnus in altis

7:414       iam mediam nigra carpebat nocte quietem.

7:415       Allecto toruam faciem et furialia membra

7:416       exuit, in uultus sese transformat anilis

7:417       et frontem obscenam rugis arat, induit albos

7:418       cum uitta crinis, tum ramum innectit oliuae;

7:419       fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos,

7:420       et iuueni ante oculos his se cum uocibus offert:

7:421       'Turne, tot incassum fusos patiere labores,

7:422       et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?

7:423       rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes

7:424       abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.

7:425       i nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;

7:426       Tyrrhenas, i, sterne acies, tege pace Latinos.

7:427       haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,

7:428       ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.

7:429       quare age et armari pubem portisque moueri

7:430       laetus in arua para, et Phrygios qui flumine pulchro

7:431       consedere duces pictasque exure carinas.

7:432       caelestum uis magna iubet. rex ipse Latinus,

7:433       ni dare coniugium et dicto parere fatetur,

7:434       sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.'

7:435       Hic iuuenis uatem inridens sic orsa uicissim

7:436       ore refert: 'classis inuectas Thybridis undam

7:437       non, ut rere, meas effugit nuntius auris;

7:438       ne tantos mihi finge metus. nec regia Iuno

7:439       immemor est nostri.

7:440       sed te uicta situ uerique effeta senectus,

7:441       o mater, curis nequiquam exercet, et arma

7:442       regum inter falsa uatem formidine ludit.

7:443       cura tibi diuum effigies et templa tueri;

7:444       bella uiri pacemque gerent quis bella gerenda.'

7:445       Talibus Allecto dictis exarsit in iras.

7:446       at iuueni oranti subitus tremor occupat artus,

7:447       deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris

7:448       tantaque se facies aperit; tum flammea torquens

7:449       lumina cunctantem et quaerentem dicere plura

7:450       reppulit, et geminos erexit crinibus anguis,

7:451       uerberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:

7:452       'en ego uicta situ, quam ueri effeta senectus

7:453       arma inter regum falsa formidine ludit.

7:454       respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,

7:455       bella manu letumque gero.'

7:456       sic effata facem iuueni coniecit et atro

7:457       lumine fumantis fixit sub pectore taedas.

7:458       olli somnum ingens rumpit pauor, ossaque et artus

7:459       perfundit toto proruptus corpore sudor.

7:460       arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;

7:461       saeuit amor ferri et scelerata insania belli,

7:462       ira super: magno ueluti cum flamma sonore

7:463       uirgea suggeritur costis undantis aeni

7:464       exsultantque aestu latices, furit intus aquai

7:465       fumidus atque alte spumis exuberat amnis,

7:466       nec iam se capit unda, uolat uapor ater ad auras.

7:467       ergo iter ad regem polluta pace Latinum

7:468       indicit primis iuuenum et iubet arma parari,

7:469       tutari Italiam, detrudere finibus hostem;

7:470       se satis ambobus Teucrisque uenire Latinisque.

7:471       haec ubi dicta dedit diuosque in uota uocauit,

7:472       certatim sese Rutuli exhortantur in arma.

7:473       hunc decus egregium formae mouet atque iuuentae,

7:474       hunc ataui reges, hunc claris dextera factis.

7:475       Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,

7:476       Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,

7:477       arte noua, speculata locum, quo litore pulcher

7:478       insidiis cursuque feras agitabat Iulus.

7:479       hic subitam canibus rabiem Cocytia uirgo

7:480       obicit et noto naris contingit odore,

7:481       ut ceruum ardentes agerent; quae prima laborum

7:482       causa fuit belloque animos accendit agrestis.

7:483       ceruus erat forma praestanti et cornibus ingens,

7:484       Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum

7:485       nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent

7:486       armenta et late custodia credita campi.

7:487       adsuetum imperiis soror omni Siluia cura

7:488       mollibus intexens ornabat cornua sertis,

7:489       pectebatque ferum puroque in fonte lauabat.

7:490       ille manum patiens mensaeque adsuetus erili

7:491       errabat siluis rursusque ad limina nota

7:492       ipse domum sera quamuis se nocte ferebat.

7:493       hunc procul errantem rabidae uenantis Iuli

7:494       commouere canes, fluuio cum forte secundo

7:495       deflueret ripaque aestus uiridante leuaret.

7:496       ipse etiam eximiae laudis succensus amore

7:497       Ascanius curuo derexit spicula cornu;

7:498       nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo

7:499       perque uterum sonitu perque ilia uenit harundo.

7:500       saucius at quadripes nota intra tecta refugit

7:501       successitque gemens stabulis, questuque cruentus

7:502       atque imploranti similis tectum omne replebat.

7:503       Siluia prima soror palmis percussa lacertos

7:504       auxilium uocat et duros conclamat agrestis.

7:505       olli (pestis enim tacitis latet aspera siluis)

7:506       improuisi adsunt, hic torre armatus obusto,

7:507       stipitis hic grauidi nodis; quod cuique repertum

7:508       rimanti telum ira facit. uocat agmina Tyrrhus,

7:509       quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis

7:510       scindebat rapta spirans immane securi.

7:511       At saeua e speculis tempus dea nacta nocendi

7:512       ardua tecta petit stabuli et de culmine summo

7:513       pastorale canit signum cornuque recuruo

7:514       Tartaream intendit uocem, qua protinus omne

7:515       contremuit nemus et siluae insonuere profundae;

7:516       audiit et Triuiae longe lacus, audiit amnis

7:517       sulpurea Nar albus aqua fontesque Velini,

7:518       et trepidae matres pressere ad pectora natos.

7:519       tum uero ad uocem celeres, qua bucina signum

7:520       dira dedit, raptis concurrunt undique telis

7:521       indomiti agricolae, nec non et Troia pubes

7:522       Ascanio auxilium castris effundit apertis.

7:523       derexere acies. non iam certamine agresti

7:524       stipitibus duris agitur sudibusue praeustis,

7:525       sed ferro ancipiti decernunt atraque late

7:526       horrescit strictis seges ensibus, aeraque fulgent

7:527       sole lacessita et lucem sub nubila iactant:

7:528       fluctus uti primo coepit cum albescere uento,

7:529       paulatim sese tollit mare et altius undas

7:530       erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.

7:531       hic iuuenis primam ante aciem stridente sagitta,

7:532       natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,

7:533       sternitur; haesit enim sub gutture uulnus et udae

7:534       uocis iter tenuemque inclusit sanguine uitam.

7:535       corpora multa uirum circa seniorque Galaesus,

7:536       dum paci medium se offert, iustissimus unus

7:537       qui fuit Ausoniisque olim ditissimus aruis:

7:538       quinque greges illi balantum, quina redibant

7:539       armenta, et terram centum uertebat aratris.

7:540       Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,

7:541       promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum

7:542       imbuit et primae commisit funera pugnae,

7:543       deserit Hesperiam et caeli conuersa per auras

7:544       Iunonem uictrix adfatur uoce superba:

7:545       'en, perfecta tibi bello discordia tristi;

7:546       dic in amicitiam coeant et foedera iungant.

7:547       quandoquidem Ausonio respersi sanguine Teucros,

7:548       hoc etiam his addam, tua si mihi certa uoluntas:

7:549       finitimas in bella feram rumoribus urbes,

7:550       accendamque animos insani Martis amore

7:551       undique ut auxilio ueniant; spargam arma per agros.'

7:552       tum contra Iuno: 'terrorum et fraudis abunde est:

7:553       stant belli causae, pugnatur comminus armis,

7:554       quae fors prima dedit sanguis nouus imbuit arma.

7:555       talia coniugia et talis celebrent hymenaeos

7:556       egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.

7:557       te super aetherias errare licentius auras

7:558       haud pater ille uelit, summi regnator Olympi.

7:559       cede locis. ego, si qua super fortuna laborum est,

7:560       ipsa regam.' talis dederat Saturnia uoces;

7:561       illa autem attollit stridentis anguibus alas

7:562       Cocytique petit sedem supera ardua linquens.

7:563       est locus Italiae medio sub montibus altis,

7:564       nobilis et fama multis memoratus in oris,

7:565       Amsancti ualles; densis hunc frondibus atrum

7:566       urget utrimque latus nemoris, medioque fragosus

7:567       dat sonitum saxis et torto uertice torrens.

7:568       hic specus horrendum et saeui spiracula Ditis

7:569       monstrantur, ruptoque ingens Acheronte uorago

7:570       pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,

7:571       inuisum numen, terras caelumque leuabat.

7:572       Nec minus interea extremam Saturnia bello

7:573       imponit regina manum. ruit omnis in urbem

7:574       pastorum ex acie numerus, caesosque reportant

7:575       Almonem puerum foedatique ora Galaesi,

7:576       implorantque deos obtestanturque Latinum.

7:577       Turnus adest medioque in crimine caedis et igni

7:578       terrorem ingeminat: Teucros in regna uocari,

7:579       stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.

7:580       tum quorum attonitae Baccho nemora auia matres

7:581       insultant thiasis (neque enim leue nomen Amatae)

7:582       undique collecti coeunt Martemque fatigant.

7:583       ilicet infandum cuncti contra omina bellum,

7:584       contra fata deum peruerso numine poscunt.

7:585       certatim regis circumstant tecta Latini;

7:586       ille uelut pelago rupes immota resistit,

7:587       ut pelagi rupes magno ueniente fragore,

7:588       quae sese multis circum latrantibus undis

7:589       mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum

7:590       saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.

7:591       uerum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas

7:592       consilium, et saeuae nutu Iunonis eunt res,

7:593       multa deos aurasque pater testatus inanis

7:594       'frangimur heu fatis' inquit 'ferimurque procella!

7:595       ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,

7:596       o miseri. te, Turne, nefas, te triste manebit

7:597       supplicium, uotisque deos uenerabere seris.

7:598       nam mihi parta quies, omnisque in limine portus

7:599       funere felici spolior.' nec plura locutus

7:600       saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.

7:601       Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes

7:602       Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum

7:603       Roma colit, cum prima mouent in proelia Martem,

7:604       siue Getis inferre manu lacrimabile bellum

7:605       Hyrcanisue Arabisue parant, seu tendere ad Indos

7:606       Auroramque sequi Parthosque reposcere signa:

7:607       sunt geminae Belli portae (sic nomine dicunt)

7:608       religione sacrae et saeui formidine Martis;

7:609       centum aerei claudunt uectes aeternaque ferri

7:610       robora, nec custos absistit limine Ianus.

7:611       has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,

7:612       ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino

7:613       insignis reserat stridentia limina consul,

7:614       ipse uocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,

7:615       aereaque adsensu conspirant cornua rauco.

7:616       hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus

7:617       more iubebatur tristisque recludere portas.

7:618       abstinuit tactu pater auersusque refugit

7:619       foeda ministeria, et caecis se condidit umbris.

7:620       tum regina deum caelo delapsa morantis

7:621       impulit ipsa manu portas, et cardine uerso

7:622       Belli ferratos rumpit Saturnia postis.

7:623       ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;

7:624       pars pedes ire parat campis, pars arduus altis

7:625       puluerulentus equis furit; omnes arma requirunt.

7:626       pars leuis clipeos et spicula lucida tergent

7:627       aruina pingui subiguntque in cote securis;

7:628       signaque ferre iuuat sonitusque audire tubarum.

7:629       quinque adeo magnae positis incudibus urbes

7:630       tela nouant, Atina potens Tiburque superbum,

7:631       Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.

7:632       tegmina tuta cauant capitum flectuntque salignas

7:633       umbonum cratis; alii thoracas aenos

7:634       aut leuis ocreas lento ducunt argento;

7:635       uomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri

7:636       cessit amor; recoquunt patrios fornacibus ensis.

7:637       classica iamque sonant, it bello tessera signum;

7:638       hic galeam tectis trepidus rapit, ille trementis

7:639       ad iuga cogit equos, clipeumque auroque trilicem

7:640       loricam induitur fidoque accingitur ense.

7:641       Pandite nunc Helicona, deae, cantusque mouete,

7:642       qui bello exciti reges, quae quemque secutae

7:643       complerint campos acies, quibus Itala iam tum

7:644       floruerit terra alma uiris, quibus arserit armis;

7:645       et meministis enim, diuae, et memorare potestis;

7:646       ad nos uix tenuis famae perlabitur aura.

7:647       Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris

7:648       contemptor diuum Mezentius agminaque armat.

7:649       filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter

7:650       non fuit excepto Laurentis corpore Turni;

7:651       Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,

7:652       ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos

7:653       mille uiros, dignus patriis qui laetior esset

7:654       imperiis et cui pater haud Mezentius esset.

7:655       Post hos insignem palma per gramina currum

7:656       uictoresque ostentat equos satus Hercule pulchro

7:657       pulcher Auentinus, clipeoque insigne paternum

7:658       centum anguis cinctamque gerit serpentibus Hydram;

7:659       collis Auentini silua quem Rhea sacerdos

7:660       furtiuum partu sub luminis edidit oras,

7:661       mixta deo mulier, postquam Laurentia uictor

7:662       Geryone exstincto Tirynthius attigit arua,

7:663       Tyrrhenoque boues in flumine lauit Hiberas.

7:664       pila manu saeuosque gerunt in bella dolones,

7:665       et tereti pugnant mucrone ueruque Sabello.

7:666       ipse pedes, tegimen torquens immane leonis,

7:667       terribili impexum saeta cum dentibus albis

7:668       indutus capiti, sic regia tecta subibat,

7:669       horridus Herculeoque umeros innexus amictu.

7:670       Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,

7:671       fratris Tiburti dictam cognomine gentem,

7:672       Catillusque acerque Coras, Argiua iuuentus,

7:673       et primam ante aciem densa inter tela feruntur:

7:674       ceu duo nubigenae cum uertice montis ab alto

7:675       descendunt Centauri Homolen Othrymque niualem

7:676       linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens

7:677       silua locum et magno cedunt uirgulta fragore.

7:678       Nec Praenestinae fundator defuit urbis,

7:679       Volcano genitum pecora inter agrestia regem

7:680       inuentumque focis omnis quem credidit aetas,

7:681       Caeculus. hunc legio late comitatur agrestis:

7:682       quique altum Praeneste uiri quique arua Gabinae

7:683       Iunonis gelidumque Anienem et roscida riuis

7:684       Hernica saxa colunt, quos diues Anagnia pascis,

7:685       quos Amasene pater. non illis omnibus arma

7:686       nec clipei currusue sonant; pars maxima glandes

7:687       liuentis plumbi spargit, pars spicula gestat

7:688       bina manu, fuluosque lupi de pelle galeros

7:689       tegmen habent capiti; uestigia nuda sinistri

7:690       instituere pedis, crudus tegit altera pero.

7:691       At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,

7:692       quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,

7:693       iam pridem resides populos desuetaque bello

7:694       agmina in arma uocat subito ferrumque retractat.

7:695       hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos,

7:696       hi Soractis habent arces Flauiniaque arua

7:697       et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.

7:698       ibant aequati numero regemque canebant:

7:699       ceu quondam niuei liquida inter nubila cycni

7:700       cum sese e pastu referunt et longa canoros

7:701       dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe

7:702       pulsa palus.

7:703       nec quisquam aeratas acies examine tanto

7:704       misceri putet, aeriam sed gurgite ab alto

7:705       urgeri uolucrum raucarum ad litora nubem.

7:706       Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum

7:707       agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,

7:708       Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens

7:709       per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.

7:710       una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,

7:711       Ereti manus omnis oliuiferaeque Mutuscae;

7:712       qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,

7:713       qui Tetricae horrentis rupes montemque Seuerum

7:714       Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,

7:715       qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit

7:716       Nursia, et Ortinae classes populique Latini,

7:717       quosque secans infaustum interluit Allia nomen:

7:718       quam multi Libyco uoluuntur marmore fluctus

7:719       saeuus ubi Orion hibernis conditur undis,

7:720       uel cum sole nouo densae torrentur aristae

7:721       aut Hermi campo aut Lyciae flauentibus aruis.

7:722       scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.

7:723       Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,

7:724       curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis

7:725       mille rapit populos, uertunt felicia Baccho

7:726       Massica qui rastris, et quos de collibus altis

7:727       Aurunci misere patres Sidicinaque iuxta

7:728       aequora, quique Cales linquunt amnisque uadosi

7:729       accola Volturni, pariterque Saticulus asper

7:730       Oscorumque manus. teretes sunt aclydes illis

7:731       tela, sed haec lento mos est aptare flagello.

7:732       laeuas caetra tegit, falcati comminus enses.

7:733       Nec tu carminibus nostris indictus abibis,

7:734       Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha

7:735       fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,

7:736       iam senior; patriis sed non et filius aruis

7:737       contentus late iam tum dicione premebat

7:738       Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus,

7:739       quique Rufras Batulumque tenent atque arua Celemnae,

7:740       et quos maliferae despectant moenia Abellae,

7:741       Teutonico ritu soliti torquere cateias;

7:742       tegmina quis capitum raptus de subere cortex

7:743       aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.

7:744       Et te montosae misere in proelia Nersae,

7:745       Vfens, insignem fama et felicibus armis,

7:746       horrida praecipue cui gens adsuetaque multo

7:747       uenatu nemorum, duris Aequicula glaebis.

7:748       armati terram exercent semperque recentis

7:749       conuectare iuuat praedas et uiuere rapto.

7:750       Quin et Marruuia uenit de gente sacerdos

7:751       fronde super galeam et felici comptus oliua

7:752       Archippi regis missu, fortissimus Vmbro,

7:753       uipereo generi et grauiter spirantibus hydris

7:754       spargere qui somnos cantuque manuque solebat,

7:755       mulcebatque iras et morsus arte leuabat.

7:756       sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum

7:757       eualuit neque eum iuuere in uulnera cantus

7:758       somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.

7:759       te nemus Angitiae, uitrea te Fucinus unda,

7:760       te liquidi fleuere lacus.

7:761       Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,

7:762       Virbius, insignem quem mater Aricia misit,

7:763       eductum Egeriae lucis umentia circum

7:764       litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.

7:765       namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte nouercae

7:766       occiderit patriasque explerit sanguine poenas

7:767       turbatis distractus equis, ad sidera rursus

7:768       aetheria et superas caeli uenisse sub auras,

7:769       Paeoniis reuocatum herbis et amore Dianae.

7:770       tum pater omnipotens aliquem indignatus ab umbris

7:771       mortalem infernis ad lumina surgere uitae,

7:772       ipse repertorem medicinae talis et artis

7:773       fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.

7:774       at Triuia Hippolytum secretis alma recondit

7:775       sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,

7:776       solus ubi in siluis Italis ignobilis aeuum

7:777       exigeret uersoque ubi nomine Virbius esset.

7:778       unde etiam templo Triuiae lucisque sacratis

7:779       cornipedes arcentur equi, quod litore currum

7:780       et iuuenem monstris pauidi effudere marinis.

7:781       filius ardentis haud setius aequore campi

7:782       exercebat equos curruque in bella ruebat.

7:783       Ipse inter primos praestanti corpore Turnus

7:784       uertitur arma tenens et toto uertice supra est.

7:785       cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram

7:786       sustinet Aetnaeos efflantem faucibus ignis;

7:787       tam magis illa fremens et tristibus effera flammis

7:788       quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.

7:789       at leuem clipeum sublatis cornibus Io

7:790       auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos,

7:791       argumentum ingens, et custos uirginis Argus,

7:792       caelataque amnem fundens pater Inachus urna.

7:793       insequitur nimbus peditum clipeataque totis

7:794       agmina densentur campis, Argiuaque pubes

7:795       Auruncaeque manus, Rutuli ueteresque Sicani,

7:796       et Sacranae acies et picti scuta Labici;

7:797       qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici

7:798       litus arant Rutulosque exercent uomere collis

7:799       Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus aruis

7:800       praesidet et uiridi gaudens Feronia luco;

7:801       qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas

7:802       quaerit iter uallis atque in mare conditur Vfens.

7:803       Hos super aduenit Volsca de gente Camilla

7:804       agmen agens equitum et florentis aere cateruas,

7:805       bellatrix, non illa colo calathisue Mineruae

7:806       femineas adsueta manus, sed proelia uirgo

7:807       dura pati cursuque pedum praeuertere uentos.

7:808       illa uel intactae segetis per summa uolaret

7:809       gramina nec teneras cursu laesisset aristas,

7:810       uel mare per medium fluctu suspensa tumenti

7:811       ferret iter celeris nec tingeret aequore plantas.

7:812       illam omnis tectis agrisque effusa iuuentus

7:813       turbaque miratur matrum et prospectat euntem,

7:814       attonitis inhians animis ut regius ostro

7:815       uelet honos leuis umeros, ut fibula crinem

7:816       auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram

7:817       et pastoralem praefixa cuspide myrtum.




Book VIII.

8:1       Vt belli signum Laurenti Turnus ab arce

8:2       extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,

8:3       utque acris concussit equos utque impulit arma,

8:4       extemplo turbati animi, simul omne tumultu

8:5       coniurat trepido Latium saeuitque iuuentus

8:6       effera. ductores primi Messapus et Vfens

8:7       contemptorque deum Mezentius undique cogunt

8:8       auxilia et latos uastant cultoribus agros.

8:9       mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem

8:10       qui petat auxilium, et Latio consistere Teucros,

8:11       aduectum Aenean classi uictosque penatis

8:12       inferre et fatis regem se dicere posci

8:13       edoceat, multasque uiro se adiungere gentis

8:14       Dardanio et late Latio increbrescere nomen:

8:15       quid struat his coeptis, quem, si fortuna sequatur,

8:16       euentum pugnae cupiat, manifestius ipsi

8:17       quam Turno regi aut regi apparere Latino.

8:18       Talia per Latium. quae Laomedontius heros

8:19       cuncta uidens magno curarum fluctuat aestu,

8:20       atque animum nunc huc celerem nunc diuidit illuc

8:21       in partisque rapit uarias perque omnia uersat,

8:22       sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis

8:23       sole repercussum aut radiantis imagine lunae

8:24       omnia peruolitat late loca, iamque sub auras

8:25       erigitur summique ferit laquearia tecti.

8:26       nox erat et terras animalia fessa per omnis

8:27       alituum pecudumque genus sopor altus habebat,

8:28       cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe

8:29       Aeneas, tristi turbatus pectora bello,

8:30       procubuit seramque dedit per membra quietem.

8:31       huic deus ipse loci fluuio Tiberinus amoeno

8:32       populeas inter senior se attollere frondes

8:33       uisus (eum tenuis glauco uelabat amictu

8:34       carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo),

8:35       tum sic adfari et curas his demere dictis:

8:36       'O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem

8:37       qui reuehis nobis aeternaque Pergama seruas,

8:38       exspectate solo Laurenti aruisque Latinis,

8:39       hic tibi certa domus, certi (ne absiste) penates.

8:40       neu belli terrere minis; tumor omnis et irae

8:41       concessere deum.

8:42       iamque tibi, ne uana putes haec fingere somnum,

8:43       litoreis ingens inuenta sub ilicibus sus

8:44       triginta capitum fetus enixa iacebit,

8:45       alba solo recubans, albi circum ubera nati.

8:46       [hic locus urbis erit, requies ea certa laborum,]

8:47       ex quo ter denis urbem redeuntibus annis

8:48       Ascanius clari condet cognominis Albam.

8:49       haud incerta cano. nunc qua ratione quod instat

8:50       expedias uictor, paucis (aduerte) docebo.

8:51       Arcades his oris, genus a Pallante profectum,

8:52       qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,

8:53       delegere locum et posuere in montibus urbem

8:54       Pallantis proaui de nomine Pallanteum.

8:55       hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;

8:56       hos castris adhibe socios et foedera iunge.

8:57       ipse ego te ripis et recto flumine ducam,

8:58       aduersum remis superes subuectus ut amnem.

8:59       surge age, nate dea, primisque cadentibus astris

8:60       Iunoni fer rite preces, iramque minasque

8:61       supplicibus supera uotis. mihi uictor honorem

8:62       persolues. ego sum pleno quem flumine cernis

8:63       stringentem ripas et pinguia culta secantem,

8:64       caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.

8:65       hic mihi magna domus, celsis caput urbibus exit.'

8:66       Dixit, deinde lacu fluuius se condidit alto

8:67       ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.

8:68       surgit et aetherii spectans orientia solis

8:69       lumina rite cauis undam de flumine palmis

8:70       sustinet ac talis effundit ad aethera uoces:

8:71       'Nymphae, Laurentes Nymphae, genus amnibus unde est,

8:72       tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,

8:73       accipite Aenean et tandem arcete periclis.

8:74       quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra

8:75       fonte tenent, quocumque solo pulcherrimus exis,

8:76       semper honore meo, semper celebrabere donis

8:77       corniger Hesperidum fluuius regnator aquarum.

8:78       adsis o tantum et propius tua numina firmes.'

8:79       sic memorat, geminasque legit de classe biremis

8:80       remigioque aptat, socios simul instruit armis.

8:81       Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum,

8:82       candida per siluam cum fetu concolor albo

8:83       procubuit uiridique in litore conspicitur sus;

8:84       quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxima Iuno,

8:85       mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.

8:86       Thybris ea fluuium, quam longa est, nocte tumentem

8:87       leniit, et tacita refluens ita substitit unda,

8:88       mitis ut in morem stagni placidaeque paludis

8:89       sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.

8:90       ergo iter inceptum celerant rumore secundo:

8:91       labitur uncta uadis abies; mirantur et undae,

8:92       miratur nemus insuetum fulgentia longe

8:93       scuta uirum fluuio pictasque innare carinas.

8:94       olli remigio noctemque diemque fatigant

8:95       et longos superant flexus, uariisque teguntur

8:96       arboribus, uiridisque secant placido aequore siluas.

8:97       sol medium caeli conscenderat igneus orbem

8:98       cum muros arcemque procul ac rara domorum

8:99       tecta uident, quae nunc Romana potentia caelo

8:100       aequauit, tum res inopes Euandrus habebat.

8:101       ocius aduertunt proras urbique propinquant.

8:102       Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem

8:103       Amphitryoniadae magno diuisque ferebat

8:104       ante urbem in luco. Pallas huic filius una,

8:105       una omnes iuuenum primi pauperque senatus

8:106       tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.

8:107       ut celsas uidere rates atque inter opacum

8:108       adlabi nemus et tacitos incumbere remis,

8:109       terrentur uisu subito cunctique relictis

8:110       consurgunt mensis. audax quos rumpere Pallas

8:111       sacra uetat raptoque uolat telo obuius ipse,

8:112       et procul e tumulo: 'iuuenes, quae causa subegit

8:113       ignotas temptare uias? quo tenditis?' inquit.

8:114       'qui genus? unde domo? pacemne huc fertis an arma?'

8:115       tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta

8:116       paciferaeque manu ramum praetendit oliuae:

8:117       'Troiugenas ac tela uides inimica Latinis,

8:118       quos illi bello profugos egere superbo.

8:119       Euandrum petimus. ferte haec et dicite lectos

8:120       Dardaniae uenisse duces socia arma rogantis.'

8:121       obstipuit tanto percussus nomine Pallas:

8:122       'egredere o quicumque es' ait 'coramque parentem

8:123       adloquere ac nostris succede penatibus hospes.'

8:124       excepitque manu dextramque amplexus inhaesit;

8:125       progressi subeunt luco fluuiumque relinquunt.

8:126       Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:

8:127       'optime Graiugenum, cui me Fortuna precari

8:128       et uitta comptos uoluit praetendere ramos,

8:129       non equidem extimui Danaum quod ductor et Arcas

8:130       quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;

8:131       sed mea me uirtus et sancta oracula diuum

8:132       cognatique patres, tua terris didita fama,

8:133       coniunxere tibi et fatis egere uolentem.

8:134       Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,

8:135       Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus,

8:136       aduehitur Teucros; Electram maximus Atlas

8:137       edidit, aetherios umero qui sustinet orbis.

8:138       uobis Mercurius pater est, quem candida Maia

8:139       Cyllenae gelido conceptum uertice fudit;

8:140       at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,

8:141       idem Atlas generat caeli qui sidera tollit.

8:142       sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.

8:143       his fretus non legatos neque prima per artem

8:144       temptamenta tui pepigi; me, me ipse meumque

8:145       obieci caput et supplex ad limina ueni.

8:146       gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello

8:147       insequitur; nos si pellant nihil afore credunt

8:148       quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant,

8:149       et mare quod supra teneant quodque adluit infra.

8:150       accipe daque fidem. sunt nobis fortia bello

8:151       pectora, sunt animi et rebus spectata iuuentus.'

8:152       Dixerat Aeneas. ille os oculosque loquentis

8:153       iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.

8:154       tum sic pauca refert: 'ut te, fortissime Teucrum,

8:155       accipio agnoscoque libens! ut uerba parentis

8:156       et uocem Anchisae magni uultumque recordor!

8:157       nam memini Hesionae uisentem regna sororis

8:158       Laomedontiaden Priamum Salamina petentem

8:159       protinus Arcadiae gelidos inuisere finis.

8:160       tum mihi prima genas uestibat flore iuuentas,

8:161       mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum

8:162       Laomedontiaden; sed cunctis altior ibat

8:163       Anchises. mihi mens iuuenali ardebat amore

8:164       compellare uirum et dextrae coniungere dextram;

8:165       accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.

8:166       ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas

8:167       discedens chlamydemque auro dedit intertextam,

8:168       frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.

8:169       ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,

8:170       et lux cum primum terris se crastina reddet,

8:171       auxilio laetos dimittam opibusque iuuabo.

8:172       interea sacra haec, quando huc uenistis amici,

8:173       annua, quae differre nefas, celebrate fauentes

8:174       nobiscum, et iam nunc sociorum adsuescite mensis.'

8:175       Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi

8:176       pocula gramineoque uiros locat ipse sedili,

8:177       praecipuumque toro et uillosi pelle leonis

8:178       accipit Aenean solioque inuitat acerno.

8:179       tum lecti iuuenes certatim araeque sacerdos

8:180       uiscera tosta ferunt taurorum, onerantque canistris

8:181       dona laboratae Cereris, Bacchumque ministrant.

8:182       uescitur Aeneas simul et Troiana iuuentus

8:183       perpetui tergo bouis et lustralibus extis.

8:184       Postquam exempta fames et amor compressus edendi,

8:185       rex Euandrus ait: 'non haec sollemnia nobis,

8:186       has ex more dapes, hanc tanti numinis aram

8:187       uana superstitio ueterumque ignara deorum

8:188       imposuit: saeuis, hospes Troiane, periclis

8:189       seruati facimus meritosque nouamus honores.

8:190       iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,

8:191       disiectae procul ut moles desertaque montis

8:192       stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.

8:193       hic spelunca fuit uasto summota recessu,

8:194       semihominis Caci facies quam dira tenebat

8:195       solis inaccessam radiis; semperque recenti

8:196       caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis

8:197       ora uirum tristi pendebant pallida tabo.

8:198       huic monstro Volcanus erat pater: illius atros

8:199       ore uomens ignis magna se mole ferebat.

8:200       attulit et nobis aliquando optantibus aetas

8:201       auxilium aduentumque dei. nam maximus ultor

8:202       tergemini nece Geryonae spoliisque superbus

8:203       Alcides aderat taurosque hac uictor agebat

8:204       ingentis, uallemque boues amnemque tenebant.

8:205       at furis Caci mens effera, ne quid inausum

8:206       aut intractatum scelerisue doliue fuisset,

8:207       quattuor a stabulis praestanti corpore tauros

8:208       auertit, totidem forma superante iuuencas.

8:209       atque hos, ne qua forent pedibus uestigia rectis,

8:210       cauda in speluncam tractos uersisque uiarum

8:211       indiciis raptor saxo occultabat opaco;

8:212       quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.

8:213       interea, cum iam stabulis saturata moueret

8:214       Amphitryoniades armenta abitumque pararet,

8:215       discessu mugire boues atque omne querelis

8:216       impleri nemus et colles clamore relinqui.

8:217       reddidit una boum uocem uastoque sub antro

8:218       mugiit et Caci spem custodita fefellit.

8:219       hic uero Alcidae furiis exarserat atro

8:220       felle dolor: rapit arma manu nodisque grauatum

8:221       robur, et aerii cursu petit ardua montis.

8:222       tum primum nostri Cacum uidere timentem

8:223       turbatumque oculis; fugit ilicet ocior Euro

8:224       speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.

8:225       ut sese inclusit ruptisque immane catenis

8:226       deiecit saxum, ferro quod et arte paterna

8:227       pendebat, fultosque emuniit obice postis,

8:228       ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque

8:229       accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,

8:230       dentibus infrendens. ter totum feruidus ira

8:231       lustrat Auentini montem, ter saxea temptat

8:232       limina nequiquam, ter fessus ualle resedit.

8:233       stabat acuta silex praecisis undique saxis

8:234       speluncae dorso insurgens, altissima uisu,

8:235       dirarum nidis domus opportuna uolucrum.

8:236       hanc, ut prona iugo laeuum incumbebat ad amnem,

8:237       dexter in aduersum nitens concussit et imis

8:238       auulsam soluit radicibus, inde repente

8:239       impulit; impulsu quo maximus intonat aether,

8:240       dissultant ripae refluitque exterritus amnis.

8:241       at specus et Caci detecta apparuit ingens

8:242       regia, et umbrosae penitus patuere cauernae,

8:243       non secus ac si qua penitus ui terra dehiscens

8:244       infernas reseret sedes et regna recludat

8:245       pallida, dis inuisa, superque immane barathrum

8:246       cernatur, trepident immisso lumine Manes.

8:247       ergo insperata deprensum luce repente

8:248       inclusumque cauo saxo atque insueta rudentem

8:249       desuper Alcides telis premit, omniaque arma

8:250       aduocat et ramis uastisque molaribus instat.

8:251       ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,

8:252       faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)

8:253       euomit inuoluitque domum caligine caeca

8:254       prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro

8:255       fumiferam noctem commixtis igne tenebris.

8:256       non tulit Alcides animis, seque ipse per ignem

8:257       praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam

8:258       fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.

8:259       hic Cacum in tenebris incendia uana uomentem

8:260       corripit in nodum complexus, et angit inhaerens

8:261       elisos oculos et siccum sanguine guttur.

8:262       panditur extemplo foribus domus atra reuulsis

8:263       abstractaeque boues abiurataeque rapinae

8:264       caelo ostenduntur, pedibusque informe cadauer

8:265       protrahitur. nequeunt expleri corda tuendo

8:266       terribilis oculos, uultum uillosaque saetis

8:267       pectora semiferi atque exstinctos faucibus ignis.

8:268       ex illo celebratus honos laetique minores

8:269       seruauere diem, primusque Potitius auctor

8:270       et domus Herculei custos Pinaria sacri

8:271       hanc aram luco statuit, quae maxima semper

8:272       dicetur nobis et erit quae maxima semper.

8:273       quare agite, o iuuenes, tantarum in munere laudum

8:274       cingite fronde comas et pocula porgite dextris,

8:275       communemque uocate deum et date uina uolentes.'

8:276       dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra

8:277       uelauitque comas foliisque innexa pependit,

8:278       et sacer impleuit dextram scyphus. ocius omnes

8:279       in mensam laeti libant diuosque precantur.

8:280       Deuexo interea propior fit Vesper Olympo.

8:281       iamque sacerdotes primusque Potitius ibant

8:282       pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.

8:283       instaurant epulas et mensae grata secundae

8:284       dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.

8:285       tum Salii ad cantus incensa altaria circum

8:286       populeis adsunt euincti tempora ramis,

8:287       hic iuuenum chorus, ille senum, qui carmine laudes

8:288       Herculeas et facta ferunt: ut prima nouercae

8:289       monstra manu geminosque premens eliserit anguis,

8:290       ut bello egregias idem disiecerit urbes,

8:291       Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores

8:292       rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae

8:293       pertulerit. 'tu nubigenas, inuicte, bimembris

8:294       Hylaeumque Pholumque manu, tu Cresia mactas

8:295       prodigia et uastum Nemeae sub rupe leonem.

8:296       te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci

8:297       ossa super recubans antro semesa cruento;

8:298       nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus

8:299       arduus arma tenens; non te rationis egentem

8:300       Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.

8:301       salue, uera Iouis proles, decus addite diuis,

8:302       et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.'

8:303       talia carminibus celebrant; super omnia Caci

8:304       speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.

8:305       consonat omne nemus strepitu collesque resultant.

8:306       Exim se cuncti diuinis rebus ad urbem

8:307       perfectis referunt. ibat rex obsitus aeuo,

8:308       et comitem Aenean iuxta natumque tenebat

8:309       ingrediens uarioque uiam sermone leuabat.

8:310       miratur facilisque oculos fert omnia circum

8:311       Aeneas, capiturque locis et singula laetus

8:312       exquiritque auditque uirum monimenta priorum.

8:313       tum rex Euandrus Romanae conditor arcis:

8:314       'haec nemora indigenae Fauni Nymphaeque tenebant

8:315       gensque uirum truncis et duro robore nata,

8:316       quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros

8:317       aut componere opes norant aut parcere parto,

8:318       sed rami atque asper uictu uenatus alebat.

8:319       primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo

8:320       arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis.

8:321       is genus indocile ac dispersum montibus altis

8:322       composuit legesque dedit, Latiumque uocari

8:323       maluit, his quoniam latuisset tutus in oris.

8:324       aurea quae perhibent illo sub rege fuere

8:325       saecula: sic placida populos in pace regebat,

8:326       deterior donec paulatim ac decolor aetas

8:327       et belli rabies et amor successit habendi.

8:328       tum manus Ausonia et gentes uenere Sicanae,

8:329       saepius et nomen posuit Saturnia tellus;

8:330       tum reges asperque immani corpore Thybris,

8:331       a quo post Itali fluuium cognomine Thybrim

8:332       diximus; amisit uerum uetus Albula nomen.

8:333       me pulsum patria pelagique extrema sequentem

8:334       Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum

8:335       his posuere locis, matrisque egere tremenda

8:336       Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.'

8:337       Vix ea dicta, dehinc progressus monstrat et aram

8:338       et Carmentalem Romani nomine portam

8:339       quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,

8:340       uatis fatidicae, cecinit quae prima futuros

8:341       Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.

8:342       hinc lucum ingentem, quem Romulus acer asylum

8:343       rettulit, et gelida monstrat sub rupe Lupercal

8:344       Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.

8:345       nec non et sacri monstrat nemus Argileti

8:346       testaturque locum et letum docet hospitis Argi.

8:347       hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit

8:348       aurea nunc, olim siluestribus horrida dumis.

8:349       iam tum religio pauidos terrebat agrestis

8:350       dira loci, iam tum siluam saxumque tremebant.

8:351       'hoc nemus, hunc' inquit 'frondoso uertice collem

8:352       (quis deus incertum est) habitat deus; Arcades ipsum

8:353       credunt se uidisse Iouem, cum saepe nigrantem

8:354       aegida concuteret dextra nimbosque cieret.

8:355       haec duo praeterea disiectis oppida muris,

8:356       reliquias ueterumque uides monimenta uirorum.

8:357       hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem;

8:358       Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.'

8:359       talibus inter se dictis ad tecta subibant

8:360       pauperis Euandri, passimque armenta uidebant

8:361       Romanoque foro et lautis mugire Carinis.

8:362       ut uentum ad sedes, 'haec' inquit 'limina uictor

8:363       Alcides subiit, haec illum regia cepit.

8:364       aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum

8:365       finge deo, rebusque ueni non asper egenis.'

8:366       dixit, et angusti subter fastigia tecti

8:367       ingentem Aenean duxit stratisque locauit

8:368       effultum foliis et pelle Libystidis ursae:

8:369       nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.

8:370       At Venus haud animo nequiquam exterrita mater

8:371       Laurentumque minis et duro mota tumultu

8:372       Volcanum adloquitur, thalamoque haec coniugis aureo

8:373       incipit et dictis diuinum aspirat amorem:

8:374       'dum bello Argolici uastabant Pergama reges

8:375       debita casurasque inimicis ignibus arces,

8:376       non ullum auxilium miseris, non arma rogaui

8:377       artis opisque tuae, nec te, carissime coniunx,

8:378       incassumue tuos uolui exercere labores,

8:379       quamuis et Priami deberem plurima natis,

8:380       et durum Aeneae fleuissem saepe laborem.

8:381       nunc Iouis imperiis Rutulorum constitit oris:

8:382       ergo eadem supplex uenio et sanctum mihi numen

8:383       arma rogo, genetrix nato. te filia Nerei,

8:384       te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.

8:385       aspice qui coeant populi, quae moenia clausis

8:386       ferrum acuant portis in me excidiumque meorum.'

8:387       dixerat et niueis hinc atque hinc diua lacertis

8:388       cunctantem amplexu molli fouet. ille repente

8:389       accepit solitam flammam, notusque medullas

8:390       intrauit calor et labefacta per ossa cucurrit,

8:391       non secus atque olim tonitru cum rupta corusco

8:392       ignea rima micans percurrit lumine nimbos;

8:393       sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.

8:394       tum pater aeterno fatur deuinctus amore:

8:395       'quid causas petis ex alto? fiducia cessit

8:396       quo tibi, diua, mei? similis si cura fuisset,

8:397       tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset;

8:398       nec pater omnipotens Troiam nec fata uetabant

8:399       stare decemque alios Priamum superesse per annos.

8:400       et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,

8:401       quidquid in arte mea possum promittere curae,

8:402       quod fieri ferro liquidoue potest electro,

8:403       quantum ignes animaeque ualent, absiste precando

8:404       uiribus indubitare tuis.' ea uerba locutus

8:405       optatos dedit amplexus placidumque petiuit

8:406       coniugis infusus gremio per membra soporem.

8:407       Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae

8:408       curriculo expulerat somnum, cum femina primum,

8:409       cui tolerare colo uitam tenuique Minerua

8:410       impositum, cinerem et sopitos suscitat ignis

8:411       noctem addens operi, famulasque ad lumina longo

8:412       exercet penso, castum ut seruare cubile

8:413       coniugis et possit paruos educere natos:

8:414       haud secus ignipotens nec tempore segnior illo

8:415       mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.

8:416       insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque

8:417       erigitur Liparen fumantibus ardua saxis,

8:418       quam subter specus et Cyclopum exesa caminis

8:419       antra Aetnaea tonant, ualidique incudibus ictus

8:420       auditi referunt gemitus, striduntque cauernis

8:421       stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,

8:422       Volcani domus et Volcania nomine tellus.

8:423       hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.

8:424       ferrum exercebant uasto Cyclopes in antro,

8:425       Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.

8:426       his informatum manibus iam parte polita

8:427       fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo

8:428       deicit in terras, pars imperfecta manebat.

8:429       tris imbris torti radios, tris nubis aquosae

8:430       addiderant, rutuli tris ignis et alitis Austri.

8:431       fulgores nunc terrificos sonitumque metumque

8:432       miscebant operi flammisque sequacibus iras.

8:433       parte alia Marti currumque rotasque uolucris

8:434       instabant, quibus ille uiros, quibus excitat urbes;

8:435       aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,

8:436       certatim squamis serpentum auroque polibant

8:437       conexosque anguis ipsamque in pectore diuae

8:438       Gorgona desecto uertentem lumina collo.

8:439       'tollite cuncta' inquit 'coeptosque auferte labores,

8:440       Aetnaei Cyclopes, et huc aduertite mentem:

8:441       arma acri facienda uiro. nunc uiribus usus,

8:442       nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.

8:443       praecipitate moras.' nec plura effatus, at illi

8:444       ocius incubuere omnes pariterque laborem

8:445       sortiti. fluit aes riuis aurique metallum

8:446       uulnificusque chalybs uasta fornace liquescit.

8:447       ingentem clipeum informant, unum omnia contra

8:448       tela Latinorum, septenosque orbibus orbis

8:449       impediunt. alii uentosis follibus auras

8:450       accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt

8:451       aera lacu; gemit impositis incudibus antrum;

8:452       illi inter sese multa ui bracchia tollunt

8:453       in numerum, uersantque tenaci forcipe massam.

8:454       Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,

8:455       Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma

8:456       et matutini uolucrum sub culmine cantus.

8:457       consurgit senior tunicaque inducitur artus

8:458       et Tyrrhena pedum circumdat uincula plantis.

8:459       tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem

8:460       demissa ab laeua pantherae terga retorquens.

8:461       nec non et gemini custodes limine ab alto

8:462       praecedunt gressumque canes comitantur erilem.

8:463       hospitis Aeneae sedem et secreta petebat

8:464       sermonum memor et promissi muneris heros.

8:465       nec minus Aeneas se matutinus agebat;

8:466       filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.

8:467       congressi iungunt dextras mediisque residunt

8:468       aedibus et licito tandem sermone fruuntur.

8:469       rex prior haec:

8:470       'maxime Teucrorum ductor, quo sospite numquam

8:471       res equidem Troiae uictas aut regna fatebor,

8:472       nobis ad belli auxilium pro nomine tanto

8:473       exiguae uires; hinc Tusco claudimur amni,

8:474       hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.

8:475       sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis

8:476       iungere castra paro, quam fors inopina salutem

8:477       ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.

8:478       haud procul hinc saxo incolitur fundata uetusto

8:479       urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam

8:480       gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.

8:481       hanc multos florentem annos rex deinde superbo

8:482       imperio et saeuis tenuit Mezentius armis.

8:483       quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni

8:484       effera? di capiti ipsius generique reseruent!

8:485       mortua quin etiam iungebat corpora uiuis

8:486       componens manibusque manus atque oribus ora,

8:487       tormenti genus, et sanie taboque fluentis

8:488       complexu in misero longa sic morte necabat.

8:489       at fessi tandem ciues infanda furentem

8:490       armati circumsistunt ipsumque domumque,

8:491       obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.

8:492       ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros

8:493       confugere et Turni defendier hospitis armis.

8:494       ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis,

8:495       regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.

8:496       his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.

8:497       toto namque fremunt condensae litore puppes

8:498       signaque ferre iubent, retinet longaeuus haruspex

8:499       fata canens: "o Maeoniae delecta iuuentus,

8:500       flos ueterum uirtusque uirum, quos iustus in hostem

8:501       fert dolor et merita accendit Mezentius ira,

8:502       nulli fas Italo tantam subiungere gentem:

8:503       externos optate duces." tum Etrusca resedit

8:504       hoc acies campo monitis exterrita diuum.

8:505       ipse oratores ad me regnique coronam

8:506       cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,

8:507       succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.

8:508       sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus

8:509       inuidet imperium seraeque ad fortia uires.

8:510       natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella

8:511       hinc partem patriae traheret. tu, cuius et annis

8:512       et generi fatum indulget, quem numina poscunt,

8:513       ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.

8:514       hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,

8:515       Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro

8:516       militiam et graue Martis opus, tua cernere facta

8:517       adsuescat, primis et te miretur ab annis.

8:518       Arcadas huic equites bis centum, robora pubis

8:519       lecta dabo, totidemque suo tibi nomine Pallas.'

8:520       Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant

8:521       Aeneas Anchisiades et fidus Achates,

8:522       multaque dura suo tristi cum corde putabant,

8:523       ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.

8:524       namque improuiso uibratus ab aethere fulgor

8:525       cum sonitu uenit et ruere omnia uisa repente,

8:526       Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.

8:527       suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens.

8:528       arma inter nubem caeli in regione serena

8:529       per sudum rutilare uident et pulsa tonare.

8:530       obstipuere animis alii, sed Troius heros

8:531       agnouit sonitum et diuae promissa parentis.

8:532       tum memorat: 'ne uero, hospes, ne quaere profecto

8:533       quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.

8:534       hoc signum cecinit missuram diua creatrix,

8:535       si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras

8:536       laturam auxilio.

8:537       heu quantae miseris caedes Laurentibus instant!

8:538       quas poenas mihi, Turne, dabis! quam multa sub undas

8:539       scuta uirum galeasque et fortia corpora uolues,

8:540       Thybri pater! poscant acies et foedera rumpant.'

8:541       Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto

8:542       et primum Herculeis sopitas ignibus aras

8:543       excitat, hesternumque larem paruosque penatis

8:544       laetus adit; mactat lectas de more bidentis

8:545       Euandrus pariter, pariter Troiana iuuentus.

8:546       post hinc ad nauis graditur sociosque reuisit,

8:547       quorum de numero qui sese in bella sequantur

8:548       praestantis uirtute legit; pars cetera prona

8:549       fertur aqua segnisque secundo defluit amni,

8:550       nuntia uentura Ascanio rerumque patrisque.

8:551       dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arua;

8:552       ducunt exsortem Aeneae, quem fulua leonis

8:553       pellis obit totum praefulgens unguibus aureis.

8:554       Fama uolat paruam subito uulgata per urbem

8:555       ocius ire equites Tyrrheni ad limina regis.

8:556       uota metu duplicant matres, propiusque periclo

8:557       it timor et maior Martis iam apparet imago.

8:558       tum pater Euandrus dextram complexus euntis

8:559       haeret inexpletus lacrimans ac talia fatur:

8:560       'o mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,

8:561       qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa

8:562       straui scutorumque incendi uictor aceruos

8:563       et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,

8:564       nascenti cui tris animas Feronia mater

8:565       (horrendum dictu) dederat, terna arma mouenda‹

8:566       ter leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis

8:567       abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:

8:568       non ego nunc dulci amplexu diuellerer usquam,

8:569       nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam

8:570       huic capiti insultans tot ferro saeua dedisset

8:571       funera, tam multis uiduasset ciuibus urbem.

8:572       at uos, o superi, et diuum tu maxime rector

8:573       Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis

8:574       et patrias audite preces. si numina uestra

8:575       incolumem Pallanta mihi, si fata reseruant,

8:576       si uisurus eum uiuo et uenturus in unum,

8:577       uitam oro, patior quemuis durare laborem.

8:578       sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris,

8:579       nunc, nunc o liceat crudelem abrumpere uitam,

8:580       dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,

8:581       dum te, care puer, mea sola et sera uoluptas,

8:582       complexu teneo, grauior neu nuntius auris

8:583       uulneret.' haec genitor digressu dicta supremo

8:584       fundebat; famuli conlapsum in tecta ferebant.

8:585       Iamque adeo exierat portis equitatus apertis

8:586       Aeneas inter primos et fidus Achates,

8:587       inde alii Troiae proceres; ipse agmine Pallas

8:588       it medio chlamyde et pictis conspectus in armis,

8:589       qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,

8:590       quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,

8:591       extulit os sacrum caelo tenebrasque resoluit.

8:592       stant pauidae in muris matres oculisque sequuntur

8:593       pulueream nubem et fulgentis aere cateruas.

8:594       olli per dumos, qua proxima meta uiarum,

8:595       armati tendunt; it clamor, et agmine facto

8:596       quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum.

8:597       est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,

8:598       religione patrum late sacer; undique colles

8:599       inclusere caui et nigra nemus abiete cingunt.

8:600       Siluano fama est ueteres sacrasse Pelasgos,

8:601       aruorum pecorisque deo, lucumque diemque,

8:602       qui primi finis aliquando habuere Latinos.

8:603       haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant

8:604       castra locis, celsoque omnis de colle uideri

8:605       iam poterat legio et latis tendebat in aruis.

8:606       huc pater Aeneas et bello lecta iuuentus

8:607       succedunt, fessique et equos et corpora curant.

8:608       At Venus aetherios inter dea candida nimbos

8:609       dona ferens aderat; natumque in ualle reducta

8:610       ut procul egelido secretum flumine uidit,

8:611       talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:

8:612       'en perfecta mei promissa coniugis arte

8:613       munera. ne mox aut Laurentis, nate, superbos

8:614       aut acrem dubites in proelia poscere Turnum.'

8:615       dixit, et amplexus nati Cytherea petiuit,

8:616       arma sub aduersa posuit radiantia quercu.

8:617       ille deae donis et tanto laetus honore

8:618       expleri nequit atque oculos per singula uoluit,

8:619       miraturque interque manus et bracchia uersat

8:620       terribilem cristis galeam flammasque uomentem,

8:621       fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem,

8:622       sanguineam, ingentem, qualis cum caerula nubes

8:623       solis inardescit radiis longeque refulget;

8:624       tum leuis ocreas electro auroque recocto,

8:625       hastamque et clipei non enarrabile textum.

8:626       illic res Italas Romanorumque triumphos

8:627       haud uatum ignarus uenturique inscius aeui

8:628       fecerat ignipotens, illic genus omne futurae

8:629       stirpis ab Ascanio pugnataque in ordine bella.

8:630       fecerat et uiridi fetam Mauortis in antro

8:631       procubuisse lupam, geminos huic ubera circum

8:632       ludere pendentis pueros et lambere matrem

8:633       impauidos, illam tereti ceruice reflexa

8:634       mulcere alternos et corpora fingere lingua.

8:635       nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas

8:636       consessu caueae, magnis Circensibus actis,

8:637       addiderat, subitoque nouum consurgere bellum

8:638       Romulidis Tatioque seni Curibusque seueris.

8:639       post idem inter se posito certamine reges

8:640       armati Iouis ante aram paterasque tenentes

8:641       stabant et caesa iungebant foedera porca.

8:642       haud procul inde citae Mettum in diuersa quadrigae

8:643       distulerant (at tu dictis, Albane, maneres!),

8:644       raptabatque uiri mendacis uiscera Tullus

8:645       per siluam, et sparsi rorabant sanguine uepres.

8:646       nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat

8:647       accipere ingentique urbem obsidione premebat;

8:648       Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.

8:649       illum indignanti similem similemque minanti

8:650       aspiceres, pontem auderet quia uellere Cocles

8:651       et fluuium uinclis innaret Cloelia ruptis.

8:652       in summo custos Tarpeiae Manlius arcis

8:653       stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,

8:654       Romuleoque recens horrebat regia culmo.

8:655       atque hic auratis uolitans argenteus anser

8:656       porticibus Gallos in limine adesse canebat;

8:657       Galli per dumos aderant arcemque tenebant

8:658       defensi tenebris et dono noctis opacae.

8:659       aurea caesaries ollis atque aurea uestis,

8:660       uirgatis lucent sagulis, tum lactea colla

8:661       auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant

8:662       gaesa manu, scutis protecti corpora longis.

8:663       hic exsultantis Salios nudosque Lupercos

8:664       lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo

8:665       extuderat, castae ducebant sacra per urbem

8:666       pilentis matres in mollibus. hinc procul addit

8:667       Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,

8:668       et scelerum poenas, et te, Catilina, minaci

8:669       pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,

8:670       secretosque pios, his dantem iura Catonem.

8:671       haec inter tumidi late maris ibat imago

8:672       aurea, sed fluctu spumabant caerula cano,

8:673       et circum argento clari delphines in orbem

8:674       aequora uerrebant caudis aestumque secabant.

8:675       in medio classis aeratas, Actia bella,

8:676       cernere erat, totumque instructo Marte uideres

8:677       feruere Leucaten auroque effulgere fluctus.

8:678       hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar

8:679       cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,

8:680       stans celsa in puppi, geminas cui tempora flammas

8:681       laeta uomunt patriumque aperitur uertice sidus.

8:682       parte alia uentis et dis Agrippa secundis

8:683       arduus agmen agens, cui, belli insigne superbum,

8:684       tempora nauali fulgent rostrata corona.

8:685       hinc ope barbarica uariisque Antonius armis,

8:686       uictor ab Aurorae populis et litore rubro,

8:687       Aegyptum uirisque Orientis et ultima secum

8:688       Bactra uehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.

8:689       una omnes ruere ac totum spumare reductis

8:690       conuulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

8:691       alta petunt; pelago credas innare reuulsas

8:692       Cycladas aut montis concurrere montibus altos,

8:693       tanta mole uiri turritis puppibus instant.

8:694       stuppea flamma manu telisque uolatile ferrum

8:695       spargitur, arua noua Neptunia caede rubescunt.

8:696       regina in mediis patrio uocat agmina sistro,

8:697       necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.

8:698       omnigenumque deum monstra et latrator Anubis

8:699       contra Neptunum et Venerem contraque Mineruam

8:700       tela tenent. saeuit medio in certamine Mauors

8:701       caelatus ferro, tristesque ex aethere Dirae,

8:702       et scissa gaudens uadit Discordia palla,

8:703       quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.

8:704       Actius haec cernens arcum intendebat Apollo

8:705       desuper; omnis eo terrore Aegyptus et Indi,

8:706       omnis Arabs, omnes uertebant terga Sabaei.

8:707       ipsa uidebatur uentis regina uocatis

8:708       uela dare et laxos iam iamque immittere funis.

8:709       illam inter caedes pallentem morte futura

8:710       fecerat ignipotens undis et Iapyge ferri,

8:711       contra autem magno maerentem corpore Nilum

8:712       pandentemque sinus et tota ueste uocantem

8:713       caeruleum in gremium latebrosaque flumina uictos.

8:714       at Caesar, triplici inuectus Romana triumpho

8:715       moenia, dis Italis uotum immortale sacrabat,

8:716       maxima ter centum totam delubra per urbem.

8:717       laetitia ludisque uiae plausuque fremebant;

8:718       omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;

8:719       ante aras terram caesi strauere iuuenci.

8:720       ipse sedens niueo candentis limine Phoebi

8:721       dona recognoscit populorum aptatque superbis

8:722       postibus; incedunt uictae longo ordine gentes,

8:723       quam uariae linguis, habitu tam uestis et armis.

8:724       hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,

8:725       hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos

8:726       finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,

8:727       extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,

8:728       indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.

8:729       Talia per clipeum Volcani, dona parentis,

8:730       miratur rerumque ignarus imagine gaudet

8:731       attollens umero famamque et fata nepotum.




Book IX.

9:1       Atque ea diuersa penitus dum parte geruntur,

9:2       Irim de caelo misit Saturnia Iuno

9:3       audacem ad Turnum. luco tum forte parentis

9:4       Pilumni Turnus sacrata ualle sedebat.

9:5       ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:

9:6       'Turne, quod optanti diuum promittere nemo

9:7       auderet, uoluenda dies en attulit ultro.

9:8       Aeneas urbe et sociis et classe relicta

9:9       sceptra Palatini sedemque petit Euandri.

9:10       nec satis: extremas Corythi penetrauit ad urbes

9:11       Lydorumque manum, collectos armat agrestis.

9:12       quid dubitas? nunc tempus equos, nunc poscere currus.

9:13       rumpe moras omnis et turbata arripe castra.'

9:14       dixit, et in caelum paribus se sustulit alis

9:15       ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

9:16       agnouit iuuenis duplicisque ad sidera palmas

9:17       sustulit ac tali fugientem est uoce secutus:

9:18       'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam

9:19       detulit in terras? unde haec tam clara repente

9:20       tempestas? medium uideo discedere caelum

9:21       palantisque polo stellas. sequor omina tanta,

9:22       quisquis in arma uocas.' et sic effatus ad undam

9:23       processit summoque hausit de gurgite lymphas

9:24       multa deos orans, onerauitque aethera uotis.

9:25       Iamque omnis campis exercitus ibat apertis

9:26       diues equum, diues pictai uestis et auri;

9:27       Messapus primas acies, postrema coercent

9:28       Tyrrhidae iuuenes, medio dux agmine Turnus:

9:29       ceu septem surgens sedatis amnibus altus

9:30       per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus

9:31       cum refluit campis et iam se condidit alueo.

9:32       hic subitam nigro glomerari puluere nubem

9:33       prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.

9:34       primus ab aduersa conclamat mole Caicus:

9:35       'quis globus, o ciues, caligine uoluitur atra?

9:36       ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,

9:37       hostis adest, heia!' ingenti clamore per omnis

9:38       condunt se Teucri portas et moenia complent.

9:39       namque ita discedens praeceperat optimus armis

9:40       Aeneas: si qua interea fortuna fuisset,

9:41       neu struere auderent aciem neu credere campo;

9:42       castra modo et tutos seruarent aggere muros.

9:43       ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,

9:44       obiciunt portas tamen et praecepta facessunt,

9:45       armatique cauis exspectant turribus hostem.

9:46       Turnus, ut ante uolans tardum praecesserat agmen

9:47       uiginti lectis equitum comitatus et urbi

9:48       improuisus adest, maculis quem Thracius albis

9:49       portat equus cristaque tegit galea aurea rubra,

9:50       'ecquis erit mecum, iuuenes, qui primus in hostem‹?

9:51       en,' ait et iaculum attorquens emittit in auras,

9:52       principium pugnae, et campo sese arduus infert.

9:53       clamorem excipiunt socii fremituque sequuntur

9:54       horrisono; Teucrum mirantur inertia corda,

9:55       non aequo dare se campo, non obuia ferre

9:56       arma uiros, sed castra fouere. huc turbidus atque huc

9:57       lustrat equo muros aditumque per auia quaerit.

9:58       ac ueluti pleno lupus insidiatus ouili

9:59       cum fremit ad caulas uentos perpessus et imbris

9:60       nocte super media; tuti sub matribus agni

9:61       balatum exercent, ille asper et improbus ira

9:62       saeuit in absentis; collecta fatigat edendi

9:63       ex longo rabies et siccae sanguine fauces:

9:64       haud aliter Rutulo muros et castra tuenti

9:65       ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.

9:66       qua temptet ratione aditus, et quae uia clausos

9:67       excutiat Teucros uallo atque effundat in aequum?

9:68       classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,

9:69       aggeribus saeptam circum et fluuialibus undis,

9:70       inuadit sociosque incendia poscit ouantis

9:71       atque manum pinu flagranti feruidus implet.

9:72       tum uero incumbunt (urget praesentia Turni),

9:73       atque omnis facibus pubes accingitur atris.

9:74       diripuere focos: piceum fert fumida lumen

9:75       taeda et commixtam Volcanus ad astra fauillam.

9:76       Quis deus, o Musae, tam saeua incendia Teucris

9:77       auertit? tantos ratibus quis depulit ignis?

9:78       dicite: prisca fides facto, sed fama perennis.

9:79       tempore quo primum Phrygia formabat in Ida

9:80       Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,

9:81       ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum

9:82       uocibus his adfata Iouem: 'da, nate, petenti,

9:83       quod tua cara parens domito te poscit Olympo.

9:84       pinea silua mihi multos dilecta per annos,

9:85       lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,

9:86       nigranti picea trabibusque obscurus acernis.

9:87       has ego Dardanio iuueni, cum classis egeret,

9:88       laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.

9:89       solue metus atque hoc precibus sine posse parentem,

9:90       ne cursu quassatae ullo neu turbine uenti

9:91       uincantur: prosit nostris in montibus ortas.'

9:92       filius huic contra, torquet qui sidera mundi:

9:93       'o genetrix, quo fata uocas? aut quid petis istis?

9:94       mortaline manu factae immortale carinae

9:95       fas habeant? certusque incerta pericula lustret

9:96       Aeneas? cui tanta deo permissa potestas?

9:97       immo, ubi defunctae finem portusque tenebunt

9:98       Ausonios olim, quaecumque euaserit undis

9:99       Dardaniumque ducem Laurentia uexerit arua,

9:100       mortalem eripiam formam magnique iubebo

9:101       aequoris esse deas, qualis Nereia Doto

9:102       et Galatea secant spumantem pectore pontum.'

9:103       dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,

9:104       per pice torrentis atraque uoragine ripas

9:105       adnuit, et totum nutu tremefecit Olympum.

9:106       Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae

9:107       debita complerant, cum Turni iniuria Matrem

9:108       admonuit ratibus sacris depellere taedas.

9:109       hic primum noua lux oculis offulsit et ingens

9:110       uisus ab Aurora caelum transcurrere nimbus

9:111       Idaeique chori; tum uox horrenda per auras

9:112       excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:

9:113       'ne trepidate meas, Teucri, defendere nauis

9:114       neue armate manus; maria ante exurere Turno

9:115       quam sacras dabitur pinus. uos ite solutae,

9:116       ite deae pelagi; genetrix iubet.' et sua quaeque

9:117       continuo puppes abrumpunt uincula ripis

9:118       delphinumque modo demersis aequora rostris

9:119       ima petunt. hinc uirgineae (mirabile monstrum)

9:120       reddunt se totidem facies pontoque feruntur.

9:121       Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse

9:122       turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis

9:123       rauca sonans reuocatque pedem Tiberinus ab alto.

9:124       at non audaci Turno fiducia cessit;

9:125       ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:

9:126       'Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse

9:127       auxilium solitum eripuit: non tela neque ignis

9:128       exspectant Rutulos. ergo maria inuia Teucris,

9:129       nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est,

9:130       terra autem in nostris manibus, tot milia gentes

9:131       arma ferunt Italae. nil me fatalia terrent,

9:132       si qua Phryges prae se iactant, responsa deorum;

9:133       sat fatis Venerique datum, tetigere quod arua

9:134       fertilis Ausoniae Troes. sunt et mea contra

9:135       fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem

9:136       coniuge praerepta; nec solos tangit Atridas

9:137       iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis.

9:138       "sed periisse semel satis est": peccare fuisset

9:139       ante satis, penitus modo non genus omne perosos

9:140       femineum. quibus haec medii fiducia ualli

9:141       fossarumque morae, leti discrimina parua,

9:142       dant animos; at non uiderunt moenia Troiae

9:143       Neptuni fabricata manu considere in ignis?

9:144       sed uos, o lecti, ferro qui scindere uallum

9:145       apparat et mecum inuadit trepidantia castra?

9:146       non armis mihi Volcani, non mille carinis

9:147       est opus in Teucros. addant se protinus omnes

9:148       Etrusci socios. tenebras et inertia furta

9:149       Palladii caesis late custodibus arcis

9:150       ne timeant, nec equi caeca condemur in aluo:

9:151       luce palam certum est igni circumdare muros.

9:152       haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga

9:153       esse ferant, decimum quos distulit Hector in annum.

9:154       nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,

9:155       quod superest, laeti bene gestis corpora rebus

9:156       procurate, uiri, et pugnam sperate parari.'

9:157       interea uigilum excubiis obsidere portas

9:158       cura datur Messapo et moenia cingere flammis.

9:159       bis septem Rutuli muros qui milite seruent

9:160       delecti, ast illos centeni quemque sequuntur

9:161       purpurei cristis iuuenes auroque corusci.

9:162       discurrunt uariantque uices, fusique per herbam

9:163       indulgent uino et uertunt crateras aenos.

9:164       conlucent ignes, noctem custodia ducit

9:165       insomnem ludo.

9:166       Haec super e uallo prospectant Troes et armis

9:167       alta tenent, nec non trepidi formidine portas

9:168       explorant pontisque et propugnacula iungunt,

9:169       tela gerunt. instat Mnestheus acerque Serestus,

9:170       quos pater Aeneas, si quando aduersa uocarent,

9:171       rectores iuuenum et rerum dedit esse magistros.

9:172       omnis per muros legio sortita periclum

9:173       excubat exercetque uices, quod cuique tuendum est.

9:174       Nisus erat portae custos, acerrimus armis,

9:175       Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida

9:176       uenatrix iaculo celerem leuibusque sagittis,

9:177       et iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter

9:178       non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,

9:179       ora puer prima signans intonsa iuuenta.

9:180       his amor unus erat pariterque in bella ruebant;

9:181       tum quoque communi portam statione tenebant.

9:182       Nisus ait: 'dine hunc ardorem mentibus addunt,

9:183       Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?

9:184       aut pugnam aut aliquid iamdudum inuadere magnum

9:185       mens agitat mihi, nec placida contenta quiete est.

9:186       cernis quae Rutulos habeat fiducia rerum:

9:187       lumina rara micant, somno uinoque soluti

9:188       procubuere, silent late loca. percipe porro

9:189       quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.

9:190       Aenean acciri omnes, populusque patresque,

9:191       exposcunt, mittique uiros qui certa reportent.

9:192       si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti

9:193       fama sat est), tumulo uideor reperire sub illo

9:194       posse uiam ad muros et moenia Pallantea.'

9:195       obstipuit magno laudum percussus amore

9:196       Euryalus, simul his ardentem adfatur amicum:

9:197       'mene igitur socium summis adiungere rebus,

9:198       Nise, fugis? solum te in tanta pericula mittam?

9:199       non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,

9:200       Argolicum terrorem inter Troiaeque labores

9:201       sublatum erudiit, nec tecum talia gessi

9:202       magnanimum Aenean et fata extrema secutus:

9:203       est hic, est animus lucis contemptor et istum

9:204       qui uita bene credat emi, quo tendis, honorem.'

9:205       Nisus ad haec: 'equidem de te nil tale uerebar,

9:206       nec fas; non ita me referat tibi magnus ouantem

9:207       Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.

9:208       sed si quis (quae multa uides discrimine tali)

9:209       si quis in aduersum rapiat casusue deusue,

9:210       te superesse uelim, tua uita dignior aetas.

9:211       sit qui me raptum pugna pretioue redemptum

9:212       mandet humo, solita aut si qua id Fortuna uetabit,

9:213       absenti ferat inferias decoretque sepulcro.

9:214       neu matri miserae tanti sim causa doloris,

9:215       quae te sola, puer, multis e matribus ausa

9:216       persequitur, magni nec moenia curat Acestae.'

9:217       ille autem: 'causas nequiquam nectis inanis

9:218       nec mea iam mutata loco sententia cedit.

9:219       acceleremus' ait, uigiles simul excitat. illi

9:220       succedunt seruantque uices; statione relicta

9:221       ipse comes Niso graditur regemque requirunt.

9:222       Cetera per terras omnis animalia somno

9:223       laxabant curas et corda oblita laborum:

9:224       ductores Teucrum primi, delecta iuuentus,

9:225       consilium summis regni de rebus habebant,

9:226       quid facerent quisue Aeneae iam nuntius esset.

9:227       stant longis adnixi hastis et scuta tenentes

9:228       castrorum et campi medio. tum Nisus et una

9:229       Euryalus confestim alacres admittier orant:

9:230       rem magnam pretiumque morae fore. primus Iulus

9:231       accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.

9:232       tum sic Hyrtacides: 'audite o mentibus aequis

9:233       Aeneadae, neue haec nostris spectentur ab annis

9:234       quae ferimus. Rutuli somno uinoque soluti

9:235       conticuere. locum insidiis conspeximus ipsi,

9:236       qui patet in biuio portae quae proxima ponto.

9:237       interrupti ignes aterque ad sidera fumus

9:238       erigitur. si fortuna permittitis uti

9:239       quaesitum Aenean et moenia Pallantea,

9:240       mox hic cum spoliis ingenti caede peracta

9:241       adfore cernetis. nec nos uia fallit euntis:

9:242       uidimus obscuris primam sub uallibus urbem

9:243       uenatu adsiduo et totum cognouimus amnem.'

9:244       hic annis grauis atque animi maturus Aletes:

9:245       'di patrii, quorum semper sub numine Troia est,

9:246       non tamen omnino Teucros delere paratis,

9:247       cum talis animos iuuenum et tam certa tulistis

9:248       pectora.' sic memorans umeros dextrasque tenebat

9:249       amborum et uultum lacrimis atque ora rigabat.

9:250       'quae uobis, quae digna, uiri, pro laudibus istis

9:251       praemia posse rear solui? pulcherrima primum

9:252       di moresque dabunt uestri: tum cetera reddet

9:253       actutum pius Aeneas atque integer aeui

9:254       Ascanius meriti tanti non immemor umquam.'

9:255       'immo ego uos, cui sola salus genitore reducto,'

9:256       excipit Ascanius 'per magnos, Nise, penatis

9:257       Assaracique larem et canae penetralia Vestae

9:258       obtestor, quaecumque mihi fortuna fidesque est,

9:259       in uestris pono gremiis. reuocate parentem,

9:260       reddite conspectum; nihil illo triste recepto.

9:261       bina dabo argento perfecta atque aspera signis

9:262       pocula, deuicta genitor quae cepit Arisba,

9:263       et tripodas geminos, auri duo magna talenta,

9:264       cratera antiquum quem dat Sidonia Dido.

9:265       si uero capere Italiam sceptrisque potiri

9:266       contigerit uictori et praedae dicere sortem,

9:267       uidisti, quo Turnus equo, quibus ibat in armis

9:268       aureus; ipsum illum, clipeum cristasque rubentis

9:269       excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.

9:270       praeterea bis sex genitor lectissima matrum

9:271       corpora captiuosque dabit suaque omnibus arma,

9:272       insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.

9:273       te uero, mea quem spatiis propioribus aetas

9:274       insequitur, uenerande puer, iam pectore toto

9:275       accipio et comitem casus complector in omnis.

9:276       nulla meis sine te quaeretur gloria rebus:

9:277       seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum

9:278       uerborumque fides.' contra quem talia fatur

9:279       Euryalus: 'me nulla dies tam fortibus ausis

9:280       dissimilem arguerit; tantum fortuna secunda

9:281       haud aduersa cadat. sed te super omnia dona

9:282       unum oro: genetrix Priami de gente uetusta

9:283       est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus

9:284       mecum excedentem, non moenia regis Acestae.

9:285       hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli

9:286       inque salutatam linquo (nox et tua testis

9:287       dextera), quod nequeam lacrimas perferre parentis.

9:288       at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.

9:289       hanc sine me spem ferre tui, audentior ibo

9:290       in casus omnis.' percussa mente dedere

9:291       Dardanidae lacrimas, ante omnis pulcher Iulus,

9:292       atque animum patriae strinxit pietatis imago.

9:293       tum sic effatur:

9:294       'sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.

9:295       namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae

9:296       solum defuerit, nec partum gratia talem

9:297       parua manet. casus factum quicumque sequentur,

9:298       per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:

9:299       quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,

9:300       haec eadem matrique tuae generique manebunt.'

9:301       sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem

9:302       auratum, mira quem fecerat arte Lycaon

9:303       Cnosius atque habilem uagina aptarat eburna.

9:304       dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis

9:305       exuuias, galeam fidus permutat Aletes.

9:306       protinus armati incedunt; quos omnis euntis

9:307       primorum manus ad portas, iuuenumque senumque,

9:308       prosequitur uotis. nec non et pulcher Iulus,

9:309       ante annos animumque gerens curamque uirilem,

9:310       multa patri mandata dabat portanda; sed aurae

9:311       omnia discerpunt et nubibus inrita donant.

9:312       Egressi superant fossas noctisque per umbram

9:313       castra inimica petunt, multis tamen ante futuri

9:314       exitio. passim somno uinoque per herbam

9:315       corpora fusa uident, arrectos litore currus,

9:316       inter lora rotasque uiros, simul arma iacere,

9:317       uina simul. prior Hyrtacides sic ore locutus:

9:318       'Euryale, audendum dextra: nunc ipsa uocat res.

9:319       hac iter est. tu, ne qua manus se attollere nobis

9:320       a tergo possit, custodi et consule longe;

9:321       haec ego uasta dabo et lato te limite ducam.'

9:322       sic memorat uocemque premit, simul ense superbum

9:323       Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis

9:324       exstructus toto proflabat pectore somnum,

9:325       rex idem et regi Turno gratissimus augur,

9:326       sed non augurio potuit depellere pestem.

9:327       tris iuxta famulos temere inter tela iacentis

9:328       armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis

9:329       nactus equis ferroque secat pendentia colla.

9:330       tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit

9:331       sanguine singultantem; atro tepefacta cruore

9:332       terra torique madent. nec non Lamyrumque Lamumque

9:333       et iuuenem Serranum, illa qui plurima nocte

9:334       luserat, insignis facie, multoque iacebat

9:335       membra deo uictus‹felix, si protinus illum

9:336       aequasset nocti ludum in lucemque tulisset:

9:337       impastus ceu plena leo per ouilia turbans

9:338       (suadet enim uesana fames) manditque trahitque

9:339       molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento.

9:340       nec minor Euryali caedes; incensus et ipse

9:341       perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,

9:342       Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque

9:343       ignaros; Rhoetum uigilantem et cuncta uidentem,

9:344       sed magnum metuens se post cratera tegebat.

9:345       pectore in aduerso totum cui comminus ensem

9:346       condidit adsurgenti et multa morte recepit.

9:347       purpuream uomit ille animam et cum sanguine mixta

9:348       uina refert moriens, hic furto feruidus instat.

9:349       iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem

9:350       deficere extremum et religatos rite uidebat

9:351       carpere gramen equos, breuiter cum talia Nisus

9:352       (sensit enim nimia caede atque cupidine ferri)

9:353       'absistamus' ait, 'nam lux inimica propinquat.

9:354       poenarum exhaustum satis est, uia facta per hostis.'

9:355       multa uirum solido argento perfecta relinquunt

9:356       armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.

9:357       Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis

9:358       cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim

9:359       quae mittit dona, hospitio cum iungeret absens,

9:360       Caedicus; ille suo moriens dat habere nepoti;

9:361       post mortem bello Rutuli pugnaque potiti:

9:362       haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.

9:363       tum galeam Messapi habilem cristisque decoram

9:364       induit. excedunt castris et tuta capessunt.

9:365       Interea praemissi equites ex urbe Latina,

9:366       cetera dum legio campis instructa moratur,

9:367       ibant et Turno regi responsa ferebant,

9:368       ter centum, scutati omnes, Volcente magistro.

9:369       iamque propinquabant castris murosque subibant

9:370       cum procul hos laeuo flectentis limite cernunt,

9:371       et galea Euryalum sublustri noctis in umbra

9:372       prodidit immemorem radiisque aduersa refulsit.

9:373       haud temere est uisum. conclamat ab agmine Volcens:

9:374       'state, uiri. quae causa uiae? quiue estis in armis?

9:375       quoue tenetis iter?' nihil illi tendere contra,

9:376       sed celerare fugam in siluas et fidere nocti.

9:377       obiciunt equites sese ad diuortia nota

9:378       hinc atque hinc, omnemque aditum custode coronant.

9:379       silua fuit late dumis atque ilice nigra

9:380       horrida, quam densi complerant undique sentes;

9:381       rara per occultos lucebat semita callis.

9:382       Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda

9:383       impediunt, fallitque timor regione uiarum.

9:384       Nisus abit; iamque imprudens euaserat hostis

9:385       atque locos qui post Albae de nomine dicti

9:386       Albani (tum rex stabula alta Latinus habebat),

9:387       ut stetit et frustra absentem respexit amicum:

9:388       'Euryale infelix, qua te regione reliqui?

9:389       quaue sequar?' rursus perplexum iter omne reuoluens

9:390       fallacis siluae simul et uestigia retro

9:391       obseruata legit dumisque silentibus errat.

9:392       audit equos, audit strepitus et signa sequentum;

9:393       nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris

9:394       peruenit ac uidet Euryalum, quem iam manus omnis

9:395       fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,

9:396       oppressum rapit et conantem plurima frustra.

9:397       quid faciat? qua ui iuuenem, quibus audeat armis

9:398       eripere? an sese medios moriturus in enses

9:399       inferat et pulchram properet per uulnera mortem?

9:400       ocius adducto torquet hastile lacerto

9:401       suspiciens altam Lunam et sic uoce precatur:

9:402       'tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,

9:403       astrorum decus et nemorum Latonia custos.

9:404       si qua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris

9:405       dona tulit, si qua ipse meis uenatibus auxi

9:406       suspendiue tholo aut sacra ad fastigia fixi,

9:407       hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.'

9:408       dixerat et toto conixus corpore ferrum

9:409       conicit. hasta uolans noctis diuerberat umbras

9:410       et uenit auersi in tergum Sulmonis ibique

9:411       frangitur, ac fisso transit praecordia ligno.

9:412       uoluitur ille uomens calidum de pectore flumen

9:413       frigidus et longis singultibus ilia pulsat.

9:414       diuersi circumspiciunt. hoc acrior idem

9:415       ecce aliud summa telum librabat ab aure.

9:416       dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque

9:417       stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.

9:418       saeuit atrox Volcens nec teli conspicit usquam

9:419       auctorem nec quo se ardens immittere possit.

9:420       'tu tamen interea calido mihi sanguine poenas

9:421       persolues amborum' inquit; simul ense recluso

9:422       ibat in Euryalum. tum uero exterritus, amens,

9:423       conclamat Nisus nec se celare tenebris

9:424       amplius aut tantum potuit perferre dolorem:

9:425       'me, me, adsum qui feci, in me conuertite ferrum,

9:426       o Rutuli! mea fraus omnis, nihil iste nec ausus

9:427       nec potuit; caelum hoc et conscia sidera testor;

9:428       tantum infelicem nimium dilexit amicum.'

9:429       talia dicta dabat, sed uiribus ensis adactus

9:430       transadigit costas et candida pectora rumpit.

9:431       uoluitur Euryalus leto, pulchrosque per artus

9:432       it cruor inque umeros ceruix conlapsa recumbit:

9:433       purpureus ueluti cum flos succisus aratro

9:434       languescit moriens, lassoue papauera collo

9:435       demisere caput pluuia cum forte grauantur.

9:436       at Nisus ruit in medios solumque per omnis

9:437       Volcentem petit, in solo Volcente moratur.

9:438       quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc

9:439       proturbant. instat non setius ac rotat ensem

9:440       fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore

9:441       condidit aduerso et moriens animam abstulit hosti.

9:442       tum super exanimum sese proiecit amicum

9:443       confossus, placidaque ibi demum morte quieuit.

9:444       Fortunati ambo! si quid mea carmina possunt,

9:445       nulla dies umquam memori uos eximet aeuo,

9:446       dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum

9:447       accolet imperiumque pater Romanus habebit.

9:448       Victores praeda Rutuli spoliisque potiti

9:449       Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.

9:450       nec minor in castris luctus Rhamnete reperto

9:451       exsangui et primis una tot caede peremptis,

9:452       Serranoque Numaque. ingens concursus ad ipsa

9:453       corpora seminecisque uiros, tepidaque recentem

9:454       caede locum et pleno spumantis sanguine riuos.

9:455       agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem

9:456       Messapi et multo phaleras sudore receptas.

9:457       Et iam prima nouo spargebat lumine terras

9:458       Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

9:459       iam sole infuso, iam rebus luce retectis

9:460       Turnus in arma uiros armis circumdatus ipse

9:461       suscitat: aeratasque acies in proelia cogunt,

9:462       quisque suos, uariisque acuunt rumoribus iras.

9:463       quin ipsa arrectis (uisu miserabile) in hastis

9:464       praefigunt capita et multo clamore sequuntur

9:465       Euryali et Nisi.

9:466       Aeneadae duri murorum in parte sinistra

9:467       opposuere aciem (nam dextera cingitur amni),

9:468       ingentisque tenent fossas et turribus altis

9:469       stant maesti; simul ora uirum praefixa mouebant

9:470       nota nimis miseris atroque fluentia tabo.

9:471       Interea pauidam uolitans pennata per urbem

9:472       nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris

9:473       Euryali. at subitus miserae calor ossa reliquit,

9:474       excussi manibus radii reuolutaque pensa.

9:475       euolat infelix et femineo ululatu

9:476       scissa comam muros amens atque agmina cursu

9:477       prima petit, non illa uirum, non illa pericli

9:478       telorumque memor, caelum dehinc questibus implet:

9:479       'hunc ego te, Euryale, aspicio? tune ille senectae

9:480       sera meae requies, potuisti linquere solam,

9:481       crudelis? nec te sub tanta pericula missum

9:482       adfari extremum miserae data copia matri?

9:483       heu, terra ignota canibus data praeda Latinis

9:484       alitibusque iaces! nec te tua funere mater

9:485       produxi pressiue oculos aut uulnera laui,

9:486       ueste tegens tibi quam noctes festina diesque

9:487       urgebam, et tela curas solabar anilis.

9:488       quo sequar? aut quae nunc artus auulsaque membra

9:489       et funus lacerum tellus habet? hoc mihi de te,

9:490       nate, refers? hoc sum terraque marique secuta?

9:491       figite me, si qua est pietas, in me omnia tela

9:492       conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro;

9:493       aut tu, magne pater diuum, miserere, tuoque

9:494       inuisum hoc detrude caput sub Tartara telo,

9:495       quando aliter nequeo crudelem abrumpere uitam.'

9:496       hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis

9:497       it gemitus, torpent infractae ad proelia uires.

9:498       illam incendentem luctus Idaeus et Actor

9:499       Ilionei monitu et multum lacrimantis Iuli

9:500       corripiunt interque manus sub tecta reponunt.

9:501       At tuba terribilem sonitum procul aere canoro

9:502       increpuit, sequitur clamor caelumque remugit.

9:503       accelerant acta pariter testudine Volsci

9:504       et fossas implere parant ac uellere uallum;

9:505       quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,

9:506       qua rara est acies interlucetque corona

9:507       non tam spissa uiris. telorum effundere contra

9:508       omne genus Teucri ac duris detrudere contis,

9:509       adsueti longo muros defendere bello.

9:510       saxa quoque infesto uoluebant pondere, si qua

9:511       possent tectam aciem perrumpere, cum tamen omnis

9:512       ferre iuuet subter densa testudine casus.

9:513       nec iam sufficiunt. nam qua globus imminet ingens,

9:514       immanem Teucri molem uoluuntque ruuntque,

9:515       quae strauit Rutulos late armorumque resoluit

9:516       tegmina. nec curant caeco contendere Marte

9:517       amplius audaces Rutuli, sed pellere uallo

9:518       missilibus certant.

9:519       parte alia horrendus uisu quassabat Etruscam

9:520       pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;

9:521       at Messapus equum domitor, Neptunia proles,

9:522       rescindit uallum et scalas in moenia poscit.

9:523       Vos, o Calliope, precor, aspirate canenti

9:524       quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus

9:525       ediderit, quem quisque uirum demiserit Orco,

9:526       et mecum ingentis oras euoluite belli.

9:527       Turris erat uasto suspectu et pontibus altis,

9:528       opportuna loco, summis quam uiribus omnes

9:529       expugnare Itali summaque euertere opum ui

9:530       certabant, Troes contra defendere saxis

9:531       perque cauas densi tela intorquere fenestras.

9:532       princeps ardentem coniecit lampada Turnus

9:533       et flammam adfixit lateri, quae plurima uento

9:534       corripuit tabulas et postibus haesit adesis.

9:535       turbati trepidare intus frustraque malorum

9:536       uelle fugam. dum se glomerant retroque residunt

9:537       in partem quae peste caret, tum pondere turris

9:538       procubuit subito et caelum tonat omne fragore.

9:539       semineces ad terram immani mole secuta

9:540       confixique suis telis et pectora duro

9:541       transfossi ligno ueniunt. uix unus Helenor

9:542       et Lycus elapsi; quorum primaeuus Helenor,

9:543       Maeonio regi quem serua Licymnia furtim

9:544       sustulerat uetitisque ad Troiam miserat armis,

9:545       ense leuis nudo parmaque inglorius alba.

9:546       isque ubi se Turni media inter milia uidit,

9:547       hinc acies atque hinc acies astare Latinas,

9:548       ut fera, quae densa uenantum saepta corona

9:549       contra tela furit seseque haud nescia morti

9:550       inicit et saltu supra uenabula fertur‹

9:551       haud aliter iuuenis medios moriturus in hostis

9:552       inruit et qua tela uidet densissima tendit.

9:553       at pedibus longe melior Lycus inter et hostis

9:554       inter et arma fuga muros tenet, altaque certat

9:555       prendere tecta manu sociumque attingere dextras.

9:556       quem Turnus pariter cursu teloque secutus

9:557       increpat his uictor: 'nostrasne euadere, demens,

9:558       sperasti te posse manus?' simul arripit ipsum

9:559       pendentem et magna muri cum parte reuellit:

9:560       qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum

9:561       sustulit alta petens pedibus Iouis armiger uncis,

9:562       quaesitum aut matri multis balatibus agnum

9:563       Martius a stabulis rapuit lupus. undique clamor

9:564       tollitur: inuadunt et fossas aggere complent,

9:565       ardentis taedas alii ad fastigia iactant.

9:566       Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis

9:567       Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,

9:568       Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,

9:569       hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,

9:570       Ortygium Caeneus, uictorem Caenea Turnus,

9:571       Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque

9:572       et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,

9:573       Priuernum Capys. hunc primo leuis hasta Themillae

9:574       strinxerat, ille manum proiecto tegmine demens

9:575       ad uulnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta

9:576       et laeuo infixa est alte lateri, abditaque intus

9:577       spiramenta animae letali uulnere rupit.

9:578       stabat in egregiis Arcentis filius armis

9:579       pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,

9:580       insignis facie, genitor quem miserat Arcens

9:581       eductum Martis luco Symaethia circum

9:582       flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:

9:583       stridentem fundam positis Mezentius hastis

9:584       ipse ter adducta circum caput egit habena

9:585       et media aduersi liquefacto tempora plumbo

9:586       diffidit ac multa porrectum extendit harena.

9:587       Tum primum bello celerem intendisse sagittam

9:588       dicitur ante feras solitus terrere fugacis

9:589       Ascanius, fortemque manu fudisse Numanum,

9:590       cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem

9:591       germanam nuper thalamo sociatus habebat.

9:592       is primam ante aciem digna atque indigna relatu

9:593       uociferans tumidusque nouo praecordia regno

9:594       ibat et ingentem sese clamore ferebat:

9:595       'non pudet obsidione iterum ualloque teneri,

9:596       bis capti Phryges, et morti praetendere muros?

9:597       en qui nostra sibi bello conubia poscunt!

9:598       quis deus Italiam, quae uos dementia adegit?

9:599       non hic Atridae nec fandi fictor Vlixes:

9:600       durum a stirpe genus natos ad flumina primum

9:601       deferimus saeuoque gelu duramus et undis;

9:602       uenatu inuigilant pueri siluasque fatigant,

9:603       flectere ludus equos et spicula tendere cornu.

9:604       at patiens operum paruoque adsueta iuuentus

9:605       aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.

9:606       omne aeuum ferro teritur, uersaque iuuencum

9:607       terga fatigamus hasta, nec tarda senectus

9:608       debilitat uiris animi mutatque uigorem:

9:609       canitiem galea premimus, semperque recentis

9:610       comportare iuuat praedas et uiuere rapto.

9:611       uobis picta croco et fulgenti murice uestis,

9:612       desidiae cordi, iuuat indulgere choreis,

9:613       et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.

9:614       o uere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta

9:615       Dindyma, ubi adsuetis biforem dat tibia cantum.

9:616       tympana uos buxusque uocat Berecyntia Matris

9:617       Idaeae; sinite arma uiris et cedite ferro.'

9:618       Talia iactantem dictis ac dira canentem

9:619       non tulit Ascanius, neruoque obuersus equino

9:620       contendit telum diuersaque bracchia ducens

9:621       constitit, ante Iouem supplex per uota precatus:

9:622       'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.

9:623       ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona,

9:624       et statuam ante aras aurata fronte iuuencum

9:625       candentem pariterque caput cum matre ferentem,

9:626       iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.'

9:627       audiit et caeli genitor de parte serena

9:628       intonuit laeuum, sonat una fatifer arcus.

9:629       effugit horrendum stridens adducta sagitta

9:630       perque caput Remuli uenit et caua tempora ferro

9:631       traicit. 'i, uerbis uirtutem inlude superbis!

9:632       bis capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt':

9:633       hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur

9:634       laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.

9:635       Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo

9:636       desuper Ausonias acies urbemque uidebat

9:637       nube sedens, atque his uictorem adfatur Iulum:

9:638       'macte noua uirtute, puer, sic itur ad astra,

9:639       dis genite et geniture deos. iure omnia bella

9:640       gente sub Assaraci fato uentura resident,

9:641       nec te Troia capit.' simul haec effatus ab alto

9:642       aethere se mittit, spirantis dimouet auras

9:643       Ascaniumque petit; forma tum uertitur oris

9:644       antiquum in Buten. hic Dardanio Anchisae

9:645       armiger ante fuit fidusque ad limina custos;

9:646       tum comitem Ascanio pater addidit. ibat Apollo

9:647       omnia longaeuo similis uocemque coloremque

9:648       et crinis albos et saeua sonoribus arma,

9:649       atque his ardentem dictis adfatur Iulum:

9:650       'sit satis, Aenide, telis impune Numanum

9:651       oppetiisse tuis. primam hanc tibi magnus Apollo

9:652       concedit laudem et paribus non inuidet armis;

9:653       cetera parce, puer, bello.' sic orsus Apollo

9:654       mortalis medio aspectus sermone reliquit

9:655       et procul in tenuem ex oculis euanuit auram.

9:656       agnouere deum proceres diuinaque tela

9:657       Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.

9:658       ergo auidum pugnae dictis ac numine Phoebi

9:659       Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus

9:660       succedunt animasque in aperta pericula mittunt.

9:661       it clamor totis per propugnacula muris,

9:662       intendunt acris arcus amentaque torquent.

9:663       sternitur omne solum telis, tum scuta cauaeque

9:664       dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:

9:665       quantus ab occasu ueniens pluuialibus Haedis

9:666       uerberat imber humum, quam multa grandine nimbi

9:667       in uada praecipitant, cum Iuppiter horridus Austris

9:668       torquet aquosam hiemem et caelo caua nubila rumpit.

9:669       Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,

9:670       quos Iouis eduxit luco siluestris Iaera

9:671       abietibus iuuenes patriis et montibus aequos,

9:672       portam, quae ducis imperio commissa, recludunt

9:673       freti armis, ultroque inuitant moenibus hostem.

9:674       ipsi intus dextra ac laeua pro turribus astant

9:675       armati ferro et cristis capita alta corusci:

9:676       quales aeriae liquentia flumina circum

9:677       siue Padi ripis Athesim seu propter amoenum

9:678       consurgunt geminae quercus intonsaque caelo

9:679       attollunt capita et sublimi uertice nutant.

9:680       inrumpunt aditus Rutuli ut uidere patentis:

9:681       continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis

9:682       et praeceps animi Tmarus et Mauortius Haemon

9:683       agminibus totis aut uersi terga dedere

9:684       aut ipso portae posuere in limine uitam.

9:685       tum magis increscunt animis discordibus irae,

9:686       et iam collecti Troes glomerantur eodem

9:687       et conferre manum et procurrere longius audent.

9:688       Ductori Turno diuersa in parte furenti

9:689       turbantique uiros perfertur nuntius, hostem

9:690       feruere caede noua et portas praebere patentis.

9:691       deserit inceptum atque immani concitus ira

9:692       Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.

9:693       et primum Antiphaten (is enim se primus agebat),

9:694       Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,

9:695       coniecto sternit iaculo: uolat Itala cornus

9:696       aera per tenerum stomachoque infixa sub altum

9:697       pectus abit; reddit specus atri uulneris undam

9:698       spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.

9:699       tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,

9:700       tum Bitian ardentem oculis animisque frementem,

9:701       non iaculo (neque enim iaculo uitam ille dedisset),

9:702       sed magnum stridens contorta phalarica uenit

9:703       fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga

9:704       nec duplici squama lorica fidelis et auro

9:705       sustinuit; conlapsa ruunt immania membra,

9:706       dat tellus gemitum et clipeum super intonat ingens.

9:707       talis in Euboico Baiarum litore quondam

9:708       saxea pila cadit, magnis quam molibus ante

9:709       constructam ponto iaciunt, sic illa ruinam

9:710       prona trahit penitusque uadis inlisa recumbit;

9:711       miscent se maria et nigrae attolluntur harenae,

9:712       tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile

9:713       Inarime Iouis imperiis imposta Typhoeo.

9:714       Hic Mars armipotens animum uirisque Latinis

9:715       addidit et stimulos acris sub pectore uertit,

9:716       immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.

9:717       undique conueniunt, quoniam data copia pugnae,

9:718       bellatorque animo deus incidit.

9:719       Pandarus, ut fuso germanum corpore cernit

9:720       et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,

9:721       portam ui multa conuerso cardine torquet

9:722       obnixus latis umeris, multosque suorum

9:723       moenibus exclusos duro in certamine linquit;

9:724       ast alios secum includit recipitque ruentis,

9:725       demens, qui Rutulum in medio non agmine regem

9:726       uiderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,

9:727       immanem ueluti pecora inter inertia tigrim.

9:728       continuo noua lux oculis effulsit et arma

9:729       horrendum sonuere, tremunt in uertice cristae

9:730       sanguineae clipeoque micantia fulmina mittit.

9:731       agnoscunt faciem inuisam atque immania membra

9:732       turbati subito Aeneadae. tum Pandarus ingens

9:733       emicat et mortis fraternae feruidus ira

9:734       effatur: 'non haec dotalis regia Amatae,

9:735       nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.

9:736       castra inimica uides, nulla hinc exire potestas.'

9:737       olli subridens sedato pectore Turnus:

9:738       'incipe, si qua animo uirtus, et consere dextram,

9:739       hic etiam inuentum Priamo narrabis Achillem.'

9:740       dixerat. ille rudem nodis et cortice crudo

9:741       intorquet summis adnixus uiribus hastam;

9:742       excepere aurae, uulnus Saturnia Iuno

9:743       detorsit ueniens, portaeque infigitur hasta.

9:744       'at non hoc telum, mea quod ui dextera uersat,

9:745       effugies, neque enim is teli nec uulneris auctor':

9:746       sic ait, et sublatum alte consurgit in ensem

9:747       et mediam ferro gemina inter tempora frontem

9:748       diuidit impubisque immani uulnere malas.

9:749       fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus;

9:750       conlapsos artus atque arma cruenta cerebro

9:751       sternit humi moriens, atque illi partibus aequis

9:752       huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.

9:753       Diffugiunt uersi trepida formidine Troes,

9:754       et si continuo uictorem ea cura subisset,

9:755       rumpere claustra manu sociosque immittere portis,

9:756       ultimus ille dies bello gentique fuisset.

9:757       sed furor ardentem caedisque insana cupido

9:758       egit in aduersos.

9:759       principio Phalerim et succiso poplite Gygen

9:760       excipit, hinc raptas fugientibus ingerit hastas

9:761       in tergus, Iuno uiris animumque ministrat.

9:762       addit Halyn comitem et confixa Phegea parma,

9:763       ignaros deinde in muris Martemque cientis

9:764       Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.

9:765       Lyncea tendentem contra sociosque uocantem

9:766       uibranti gladio conixus ab aggere dexter

9:767       occupat, huic uno deiectum comminus ictu

9:768       cum galea longe iacuit caput. inde ferarum

9:769       uastatorem Amycum, quo non felicior alter

9:770       unguere tela manu ferrumque armare ueneno,

9:771       et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,

9:772       Crethea Musarum comitem, cui carmina semper

9:773       et citharae cordi numerosque intendere neruis,

9:774       semper equos atque arma uirum pugnasque canebat.

9:775       Tandem ductores audita caede suorum

9:776       conueniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,

9:777       palantisque uident socios hostemque receptum.

9:778       et Mnestheus: 'quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit.

9:779       'quos alios muros, quaeue ultra moenia habetis?

9:780       unus homo et uestris, o ciues, undique saeptus

9:781       aggeribus tantas strages impune per urbem

9:782       ediderit? iuuenum primos tot miserit Orco?

9:783       non infelicis patriae ueterumque deorum

9:784       et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?'

9:785       talibus accensi firmantur et agmine denso

9:786       consistunt. Turnus paulatim excedere pugna

9:787       et fluuium petere ac partem quae cingitur unda.

9:788       acrius hoc Teucri clamore incumbere magno

9:789       et glomerare manum, ceu saeuum turba leonem

9:790       cum telis premit infensis; at territus ille,

9:791       asper, acerba tuens, retro redit et neque terga

9:792       ira dare aut uirtus patitur, nec tendere contra

9:793       ille quidem hoc cupiens potis est per tela uirosque.

9:794       haud aliter retro dubius uestigia Turnus

9:795       improperata refert et mens exaestuat ira.

9:796       quin etiam bis tum medios inuaserat hostis,

9:797       bis confusa fuga per muros agmina uertit;

9:798       sed manus e castris propere coit omnis in unum

9:799       nec contra uiris audet Saturnia Iuno

9:800       sufficere; aeriam caelo nam Iuppiter Irim

9:801       demisit germanae haud mollia iussa ferentem,

9:802       ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.

9:803       ergo nec clipeo iuuenis subsistere tantum

9:804       nec dextra ualet, iniectis sic undique telis

9:805       obruitur. strepit adsiduo caua tempora circum

9:806       tinnitu galea et saxis solida aera fatiscunt

9:807       discussaeque iubae, capiti nec sufficit umbo

9:808       ictibus; ingeminant hastis et Troes et ipse

9:809       fulmineus Mnestheus. tum toto corpore sudor

9:810       liquitur et piceum (nec respirare potestas)

9:811       flumen agit, fessos quatit aeger anhelitus artus.

9:812       tum demum praeceps saltu sese omnibus armis

9:813       in fluuium dedit. ille suo cum gurgite flauo

9:814       accepit uenientem ac mollibus extulit undis

9:815       et laetum sociis abluta caede remisit.




Book X.

10:1                   Panditur interea domus omnipotentis Olympi

10:2                  conciliumque uocat diuum pater atque hominum rex

10:3                  sideream in sedem, terras unde arduus omnis

10:4                  castraque Dardanidum aspectat populosque Latinos.

10:5                  considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:

10:6             caelicolae magni, quianam sententia uobis

10:7             uersa retro tantumque animis certatis iniquis?

10:8             abnueram bello Italiam concurrere Teucris.

10:9             quae contra uetitum discordia? quis metus aut hos

10:10       aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?

10:11       adueniet iustum pugnae (ne arcessite) tempus,

10:12       cum fera Karthago Romanis arcibus olim

10:13       exitium magnum atque Alpis immittet apertas:

10:14       tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.

10:15       nunc sinite et placitum laeti componite foedus.'

10:16       Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra

10:17       pauca refert:

10:18       'o pater, o hominum rerumque aeterna potestas

10:19       (namque aliud quid sit quod iam implorare queamus?),

10:20       cernis ut insultent Rutuli, Turnusque feratur

10:21       per medios insignis equis tumidusque secundo

10:22       Marte ruat? non clausa tegunt iam moenia Teucros;

10:23       quin intra portas atque ipsis proelia miscent

10:24       aggeribus murorum et inundant sanguine fossae.

10:25       Aeneas ignarus abest. numquamne leuari

10:26       obsidione sines? muris iterum imminet hostis

10:27       nascentis Troiae nec non exercitus alter,

10:28       atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis

10:29       Tydides. equidem credo, mea uulnera restant

10:30       et tua progenies mortalia demoror arma.

10:31       si sine pace tua atque inuito numine Troes

10:32       Italiam petiere, luant peccata neque illos

10:33       iuueris auxilio; sin tot responsa secuti

10:34       quae superi manesque dabant, cur nunc tua quisquam

10:35       uertere iussa potest aut cur noua condere fata?

10:36       quid repetam exustas Erycino in litore classis,

10:37       quid tempestatum regem uentosque furentis

10:38       Aeolia excitos aut actam nubibus Irim?

10:39       nunc etiam manis (haec intemptata manebat

10:40       sors rerum) mouet et superis immissa repente

10:41       Allecto medias Italum bacchata per urbes.

10:42       nil super imperio moueor. sperauimus ista,

10:43       dum fortuna fuit. uincant, quos uincere mauis.

10:44       si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx

10:45       dura, per euersae, genitor, fumantia Troiae

10:46       excidia obtestor: liceat dimittere ab armis

10:47       incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.

10:48       Aeneas sane ignotis iactetur in undis

10:49       et quacumque uiam dederit Fortuna sequatur:

10:50       hunc tegere et dirae ualeam subducere pugnae.

10:51       est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera

10:52       Idaliaeque domus: positis inglorius armis

10:53       exigat hic aeuum. magna dicione iubeto

10:54       Karthago premat Ausoniam; nihil urbibus inde

10:55       obstabit Tyriis. quid pestem euadere belli

10:56       iuuit et Argolicos medium fugisse per ignis

10:57       totque maris uastaeque exhausta pericula terrae,

10:58       dum Latium Teucri recidiuaque Pergama quaerunt?

10:59       non satius cineres patriae insedisse supremos

10:60       atque solum quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta

10:61       redde, oro, miseris iterumque reuoluere casus

10:62       da, pater, Iliacos Teucris.' tum regia Iuno

10:63       acta furore graui: 'quid me alta silentia cogis

10:64       rumpere et obductum uerbis uulgare dolorem?

10:65       Aenean hominum quisquam diuumque subegit

10:66       bella sequi aut hostem regi se inferre Latino?

10:67       Italiam petiit fatis auctoribus (esto)

10:68       Cassandrae impulsus furiis: num linquere castra

10:69       hortati sumus aut uitam committere uentis?

10:70       num puero summam belli, num credere muros,

10:71       Tyrrhenamque fidem aut gentis agitare quietas?

10:72       quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra

10:73       egit? ubi hic Iuno demissaue nubibus Iris?

10:74       indignum est Italos Troiam circumdare flammis

10:75       nascentem et patria Turnum consistere terra,

10:76       cui Pilumnus auus, cui diua Venilia mater:

10:77       quid face Troianos atra uim ferre Latinis,

10:78       arua aliena iugo premere atque auertere praedas?

10:79       quid soceros legere et gremiis abducere pactas,

10:80       pacem orare manu, praefigere puppibus arma?

10:81       tu potes Aenean manibus subducere Graium

10:82       proque uiro nebulam et uentos obtendere inanis,

10:83       et potes in totidem classem conuertere nymphas:

10:84       nos aliquid Rutulos contra iuuisse nefandum est?

10:85       "Aeneas ignarus abest": ignarus et absit.

10:86       est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:

10:87       quid grauidam bellis urbem et corda aspera temptas?

10:88       nosne tibi fluxas Phrygiae res uertere fundo

10:89       conamur? nos? an miseros qui Troas Achiuis

10:90       obiecit? quae causa fuit consurgere in arma

10:91       Europamque Asiamque et foedera soluere furto?

10:92       me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter,

10:93       aut ego tela dedi fouiue Cupidine bella?

10:94       tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis

10:95       haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.'

10:96       Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant

10:97       caelicolae adsensu uario, ceu flamina prima

10:98       cum deprensa fremunt siluis et caeca uolutant

10:99       murmura uenturos nautis prodentia uentos.

10:100       tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,

10:101       infit (eo dicente deum domus alta silescit

10:102       et tremefacta solo tellus, silet arduus aether,

10:103       tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus):

10:104       'accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.

10:105       quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris

10:106       haud licitum, nec uestra capit discordia finem,

10:107       quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,

10:108       Tros Rutulusne fuat, nullo discrimine habebo,

10:109       seu fatis Italum castra obsidione tenentur

10:110       siue errore malo Troiae monitisque sinistris.

10:111       nec Rutulos soluo. sua cuique exorsa laborem

10:112       fortunamque ferent. rex Iuppiter omnibus idem.

10:113       fata uiam inuenient.' Stygii per flumina fratris,

10:114       per pice torrentis atraque uoragine ripas

10:115       adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.

10:116       hic finis fandi. solio tum Iuppiter aureo

10:117       surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

10:118       Interea Rutuli portis circum omnibus instant

10:119       sternere caede uiros et moenia cingere flammis.

10:120       at legio Aeneadum uallis obsessa tenetur

10:121       nec spes ulla fugae. miseri stant turribus altis

10:122       nequiquam et rara muros cinxere corona

10:123       Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes

10:124       Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris,

10:125       prima acies; hos germani Sarpedonis ambo

10:126       et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.

10:127       fert ingens toto conixus corpore saxum,

10:128       haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,

10:129       nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.

10:130       hi iaculis, illi certant defendere saxis

10:131       molirique ignem neruoque aptare sagittas.

10:132       ipse inter medios, Veneris iustissima cura,

10:133       Dardanius caput, ecce, puer detectus honestum,

10:134       qualis gemma micat fuluum quae diuidit aurum,

10:135       aut collo decus aut capiti, uel quale per artem

10:136       inclusum buxo aut Oricia terebintho

10:137       lucet ebur; fusos ceruix cui lactea crinis

10:138       accipit et molli subnectens circulus auro.

10:139       te quoque magnanimae uiderunt, Ismare, gentes

10:140       uulnera derigere et calamos armare ueneno,

10:141       Maeonia generose domo, ubi pinguia culta

10:142       exercentque uiri Pactolusque inrigat auro.

10:143       adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni

10:144       aggere murorum sublimem gloria tollit,

10:145       et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.

10:146       Illi inter sese duri certamina belli

10:147       contulerant: media Aeneas freta nocte secabat.

10:148       namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis

10:149       regem adit et regi memorat nomenque genusque

10:150       quidue petat quidue ipse ferat, Mezentius arma

10:151       quae sibi conciliet, uiolentaque pectora Turni

10:152       edocet, humanis quae sit fiducia rebus

10:153       admonet immiscetque preces, haud fit mora, Tarchon

10:154       iungit opes foedusque ferit; tum libera fati

10:155       classem conscendit iussis gens Lydia diuum

10:156       externo commissa duci. Aeneia puppis

10:157       prima tenet rostro Phrygios subiuncta leones,

10:158       imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.

10:159       hic magnus sedet Aeneas secumque uolutat

10:160       euentus belli uarios, Pallasque sinistro

10:161       adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae

10:162       noctis iter, iam quae passus terraque marique.

10:163       Pandite nunc Helicona, deae, cantusque mouete,

10:164       quae manus interea Tuscis comitetur ab oris

10:165       Aenean armetque rates pelagoque uehatur.

10:166       Massicus aerata princeps secat aequora Tigri,

10:167       sub quo mille manus iuuenum, qui moenia Clusi

10:168       quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae

10:169       gorytique leues umeris et letifer arcus.

10:170       una toruus Abas: huic totum insignibus armis

10:171       agmen et aurato fulgebat Apolline puppis.

10:172       sescentos illi dederat Populonia mater

10:173       expertos belli iuuenes, ast Ilua trecentos

10:174       insula inexhaustis Chalybum generosa metallis.

10:175       tertius ille hominum diuumque interpres Asilas,

10:176       cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent

10:177       et linguae uolucrum et praesagi fulminis ignes,

10:178       mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.

10:179       hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,

10:180       urbs Etrusca solo. sequitur pulcherrimus Astyr,

10:181       Astyr equo fidens et uersicoloribus armis.

10:182       ter centum adiciunt (mens omnibus una sequendi)

10:183       qui Caerete domo, qui sunt Minionis in aruis,

10:184       et Pyrgi ueteres intempestaeque Grauiscae.

10:185       Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,

10:186       transierim, Cunare, et paucis comitate Cupauo,

10:187       cuius olorinae surgunt de uertice pennae

10:188       (crimen, Amor, uestrum) formaeque insigne paternae.

10:189       namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,

10:190       populeas inter frondes umbramque sororum

10:191       dum canit et maestum Musa solatur amorem,

10:192       canentem molli pluma duxisse senectam

10:193       linquentem terras et sidera uoce sequentem.

10:194       filius aequalis comitatus classe cateruas

10:195       ingentem remis Centaurum promouet: ille

10:196       instat aquae saxumque undis immane minatur

10:197       arduus, et longa sulcat maria alta carina.

10:198       Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,

10:199       fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,

10:200       qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,

10:201       Mantua diues auis, sed non genus omnibus unum:

10:202       gens illi triplex, populi sub gente quaterni,

10:203       ipsa caput populis, Tusco de sanguine uires.

10:204       hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,

10:205       quos patre Benaco uelatus harundine glauca

10:206       Mincius infesta ducebat in aequora pinu.

10:207       it grauis Aulestes centenaque arbore fluctum

10:208       uerberat adsurgens, spumant uada marmore uerso.

10:209       hunc uehit immanis Triton et caerula concha

10:210       exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti

10:211       frons hominem praefert, in pristim desinit aluus,

10:212       spumea semifero sub pectore murmurat unda.

10:213       Tot lecti proceres ter denis nauibus ibant

10:214       subsidio Troiae et campos salis aere secabant.

10:215       Iamque dies caelo concesserat almaque curru

10:216       noctiuago Phoebe medium pulsabat Olympum:

10:217       Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)

10:218       ipse sedens clauumque regit uelisque ministrat.

10:219       atque illi medio in spatio chorus, ecce, suarum

10:220       occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe

10:221       numen habere maris nymphasque e nauibus esse

10:222       iusserat, innabant pariter fluctusque secabant,

10:223       quot prius aeratae steterant ad litora prorae.

10:224       agnoscunt longe regem lustrantque choreis;

10:225       quarum quae fandi doctissima Cymodocea

10:226       pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso

10:227       eminet ac laeua tacitis subremigat undis.

10:228       tum sic ignarum adloquitur: 'uigilasne, deum gens,

10:229       Aenea? uigila et uelis immitte rudentis.

10:230       nos sumus, Idaeae sacro de uertice pinus,

10:231       nunc pelagi nymphae, classis tua. perfidus ut nos

10:232       praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,

10:233       rupimus inuitae tua uincula teque per aequor

10:234       quaerimus. hanc genetrix faciem miserata refecit

10:235       et dedit esse deas aeuumque agitare sub undis.

10:236       at puer Ascanius muro fossisque tenetur

10:237       tela inter media atque horrentis Marte Latinos.

10:238       iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco

10:239       Arcas eques; medias illis opponere turmas,

10:240       ne castris iungant, certa est sententia Turno.

10:241       surge age et Aurora socios ueniente uocari

10:242       primus in arma iube, et clipeum cape quem dedit ipse

10:243       inuictum ignipotens atque oras ambiit auro.

10:244       crastina lux, mea si non inrita dicta putaris,

10:245       ingentis Rutulae spectabit caedis aceruos.'

10:246       dixerat et dextra discedens impulit altam

10:247       haud ignara modi puppim: fugit illa per undas

10:248       ocior et iaculo et uentos aequante sagitta.

10:249       inde aliae celerant cursus. stupet inscius ipse

10:250       Tros Anchisiades, animos tamen omine tollit.

10:251       tum breuiter supera aspectans conuexa precatur:

10:252       'alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi

10:253       turrigeraeque urbes biiugique ad frena leones,

10:254       tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques

10:255       augurium Phrygibusque adsis pede, diua, secundo.'

10:256       tantum effatus, et interea reuoluta ruebat

10:257       matura iam luce dies noctemque fugarat;

10:258       principio sociis edicit signa sequantur

10:259       atque animos aptent armis pugnaeque parent se.

10:260       Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra

10:261       stans celsa in puppi, clipeum cum deinde sinistra

10:262       extulit ardentem. clamorem ad sidera tollunt

10:263       Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras,

10:264       tela manu iaciunt, quales sub nubibus atris

10:265       Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant

10:266       cum sonitu, fugiuntque Notos clamore secundo.

10:267       at Rutulo regi ducibusque ea mira uideri

10:268       Ausoniis, donec uersas ad litora puppis

10:269       respiciunt totumque adlabi classibus aequor.

10:270       ardet apex capiti cristisque a uertice flamma

10:271       funditur et uastos umbo uomit aureus ignis:

10:272       non secus ac liquida si quando nocte cometae

10:273       sanguinei lugubre rubent, aut Sirius ardor

10:274       ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris

10:275       nascitur et laeuo contristat lumine caelum.

10:276       Haud tamen audaci Turno fiducia cessit

10:277       litora praecipere et uenientis pellere terra.

10:278       [ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:]

10:279       'quod uotis optastis adest, perfringere dextra.

10:280       in manibus Mars ipse uiris. nunc coniugis esto

10:281       quisque suae tectique memor, nunc magna referto

10:282       facta, patrum laudes. ultro occurramus ad undam

10:283       dum trepidi egressisque labant uestigia prima.

10:284       audentis Fortuna iuuat.'

10:285       haec ait, et secum uersat quos ducere contra

10:286       uel quibus obsessos possit concredere muros.

10:287       Interea Aeneas socios de puppibus altis

10:288       pontibus exponit. multi seruare recursus

10:289       languentis pelagi et breuibus se credere saltu,

10:290       per remos alii. speculatus litora Tarchon,

10:291       qua uada non sperat nec fracta remurmurat unda,

10:292       sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,

10:293       aduertit subito proras sociosque precatur:

10:294       'nunc, o lecta manus, ualidis incumbite remis;

10:295       tollite, ferte rates, inimicam findite rostris

10:296       hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.

10:297       frangere nec tali puppim statione recuso

10:298       arrepta tellure semel.' quae talia postquam

10:299       effatus Tarchon, socii consurgere tonsis

10:300       spumantisque rates aruis inferre Latinis,

10:301       donec rostra tenent siccum et sedere carinae

10:302       omnes innocuae. sed non puppis tua, Tarchon:

10:303       namque inflicta uadis, dorso dum pendet iniquo

10:304       anceps sustentata diu fluctusque fatigat,

10:305       soluitur atque uiros mediis exponit in undis,

10:306       fragmina remorum quos et fluitantia transtra

10:307       impediunt retrahitque pedes simul unda relabens.

10:308       Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer

10:309       totam aciem in Teucros et contra in litore sistit.

10:310       signa canunt. primus turmas inuasit agrestis

10:311       Aeneas, omen pugnae, strauitque Latinos

10:312       occiso Therone, uirum qui maximus ultro

10:313       Aenean petit. huic gladio perque aerea suta,

10:314       per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.

10:315       inde Lichan ferit exsectum iam matre perempta

10:316       et tibi, Phoebe, sacrum: casus euadere ferri

10:317       quo licuit paruo? nec longe Cissea durum

10:318       immanemque Gyan sternentis agmina claua

10:319       deiecit leto; nihil illos Herculis arma

10:320       nec ualidae iuuere manus genitorque Melampus,

10:321       Alcidae comes usque grauis dum terra labores

10:322       praebuit. ecce Pharo, uoces dum iactat inertis,

10:323       intorquens iaculum clamanti sistit in ore.

10:324       tu quoque, flauentem prima lanugine malas

10:325       dum sequeris Clytium infelix, noua gaudia, Cydon,

10:326       Dardania stratus dextra, securus amorum

10:327       qui iuuenum tibi semper erant, miserande iaceres,

10:328       ni fratrum stipata cohors foret obuia, Phorci

10:329       progenies, septem numero, septenaque tela

10:330       coniciunt; partim galea clipeoque resultant

10:331       inrita, deflexit partim stringentia corpus

10:332       alma Venus. fidum Aeneas adfatur Achaten:

10:333       'suggere tela mihi, non ullum dextera frustra

10:334       torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium

10:335       Iliacis campis.' tum magnam corripit hastam

10:336       et iacit: illa uolans clipei transuerberat aera

10:337       Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.

10:338       huic frater subit Alcanor fratremque ruentem

10:339       sustentat dextra: traiecto missa lacerto

10:340       protinus hasta fugit seruatque cruenta tenorem,

10:341       dexteraque ex umero neruis moribunda pependit.

10:342       tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto

10:343       Aenean petiit: sed non et figere contra

10:344       est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.

10:345       Hic Curibus fidens primaeuo corpore Clausus

10:346       aduenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta

10:347       sub mentum grauiter pressa, pariterque loquentis

10:348       uocem animamque rapit traiecto gutture; at ille

10:349       fronte ferit terram et crassum uomit ore cruorem.

10:350       tris quoque Threicios Boreae de gente suprema

10:351       et tris quos Idas pater et patria Ismara mittit,

10:352       per uarios sternit casus. accurrit Halaesus

10:353       Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles,

10:354       insignis Messapus equis. expellere tendunt

10:355       nunc hi, nunc illi: certatur limine in ipso

10:356       Ausoniae. magno discordes aethere uenti

10:357       proelia ceu tollunt animis et uiribus aequis;

10:358       non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;

10:359       anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:

10:360       haud aliter Troianae acies aciesque Latinae

10:361       concurrunt, haeret pede pes densusque uiro uir.

10:362       At parte ex alia, qua saxa rotantia late

10:363       intulerat torrens arbustaque diruta ripis,

10:364       Arcadas insuetos acies inferre pedestris

10:365       ut uidit Pallas Latio dare terga sequaci,

10:366       aspera aquis natura loci dimittere quando

10:367       suasit equos, unum quod rebus restat egenis,

10:368       nunc prece, nunc dictis uirtutem accendit amaris;

10:369       'quo fugitis, socii? per uos et fortia facta,

10:370       per ducis Euandri nomen deuictaque bella

10:371       spemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,

10:372       fidite ne pedibus. ferro rumpenda per hostis

10:373       est uia. qua globus ille uirum densissimus urget,

10:374       hac uos et Pallanta ducem patria alta reposcit.

10:375       numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste

10:376       mortales; totidem nobis animaeque manusque.

10:377       ecce maris magna claudit nos obice pontus,

10:378       deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petamus?'

10:379       haec ait, et medius densos prorumpit in hostis.

10:380       Obuius huic primum fatis adductus iniquis

10:381       fit Lagus. hunc, uellit magno dum pondere saxum,

10:382       intorto figit telo, discrimina costis

10:383       per medium qua spina dabat, hastamque receptat

10:384       ossibus haerentem. quem non super occupat Hisbo,

10:385       ille quidem hoc sperans; nam Pallas ante ruentem,

10:386       dum furit, incautum crudeli morte sodalis

10:387       excipit atque ensem tumido in pulmone recondit.

10:388       hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente uetusta

10:389       Anchemolum thalamos ausum incestare nouercae.

10:390       uos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in aruis,

10:391       Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,

10:392       indiscreta suis gratusque parentibus error;

10:393       at nunc dura dedit uobis discrimina Pallas.

10:394       nam tibi, Thymbre, caput Euandrius abstulit ensis;

10:395       te decisa suum, Laride, dextera quaerit

10:396       semianimesque micant digiti ferrumque retractant.

10:397       Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis

10:398       facta uiri mixtus dolor et pudor armat in hostis.

10:399       Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter

10:400       traicit. hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;

10:401       Ilo namque procul ualidam derexerat hastam,

10:402       quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,

10:403       te fugiens fratremque Tyren, curruque uolutus

10:404       caedit semianimis Rutulorum calcibus arua.

10:405       ac uelut optato uentis aestate coortis

10:406       dispersa immittit siluis incendia pastor,

10:407       correptis subito mediis extenditur una

10:408       horrida per latos acies Volcania campos,

10:409       ille sedens uictor flammas despectat ouantis:

10:410       non aliter socium uirtus coit omnis in unum

10:411       teque iuuat, Palla. sed bellis acer Halaesus

10:412       tendit in aduersos seque in sua colligit arma.

10:413       hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,

10:414       Strymonio dextram fulgenti deripit ense

10:415       elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis

10:416       ossaque dispersit cerebro permixta cruento.

10:417       fata canens siluis genitor celarat Halaesum;

10:418       ut senior leto canentia lumina soluit,

10:419       iniecere manum Parcae telisque sacrarunt

10:420       Euandri. quem sic Pallas petit ante precatus:

10:421       'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,

10:422       fortunam atque uiam duri per pectus Halaesi.

10:423       haec arma exuuiasque uiri tua quercus habebit.'

10:424       audiit illa deus; dum texit Imaona Halaesus,

10:425       Arcadio infelix telo dat pectus inermum.

10:426       At non caede uiri tanta perterrita Lausus,

10:427       pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem

10:428       oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.

10:429       sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci

10:430       et uos, o Grais imperdita corpora, Teucri.

10:431       agmina concurrunt ducibusque et uiribus aequis;

10:432       extremi addensent acies nec turba moueri

10:433       tela manusque sinit. hinc Pallas instat et urget,

10:434       hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas,

10:435       egregii forma, sed quis Fortuna negarat

10:436       in patriam reditus. ipsos concurrere passus

10:437       haud tamen inter se magni regnator Olympi;

10:438       mox illos sua fata manent maiore sub hoste.

10:439       Interea soror alma monet succedere Lauso

10:440       Turnum, qui uolucri curru medium secat agmen.

10:441       ut uidit socios: 'tempus desistere pugnae;

10:442       solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas

10:443       debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.'

10:444       haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.

10:445       at Rutulum abscessu iuuenis tum iussa superba

10:446       miratus stupet in Turno corpusque per ingens

10:447       lumina uoluit obitque truci procul omnia uisu,

10:448       talibus et dictis it contra dicta tyranni:

10:449       'aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis

10:450       aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.

10:451       tolle minas.' fatus medium procedit in aequor;

10:452       frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.

10:453       desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire

10:454       comminus; utque leo, specula cum uidit ab alta

10:455       stare procul campis meditantem in proelia taurum,

10:456       aduolat, haud alia est Turni uenientis imago.

10:457       hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,

10:458       ire prior Pallas, si qua fors adiuuet ausum

10:459       uiribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:

10:460       'per patris hospitium et mensas, quas aduena adisti,

10:461       te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.

10:462       cernat semineci sibi me rapere arma cruenta

10:463       uictoremque ferant morientia lumina Turni.'

10:464       audiit Alcides iuuenem magnumque sub imo

10:465       corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.

10:466       tum genitor natum dictis adfatur amicis:

10:467       'stat sua cuique dies, breue et inreparabile tempus

10:468       omnibus est uitae; sed famam extendere factis,

10:469       hoc uirtutis opus. Troiae sub moenibus altis

10:470       tot gnati cecidere deum, quin occidit una

10:471       Sarpedon, mea progenies; etiam sua Turnum

10:472       fata uocant metasque dati peruenit ad aeui.'

10:473       sic ait, atque oculos Rutulorum reicit aruis.

10:474       At Pallas magnis emittit uiribus hastam

10:475       uaginaque caua fulgentem deripit ensem.

10:476       illa uolans umeri surgunt qua tegmina summa

10:477       incidit, atque uiam clipei molita per oras

10:478       tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.

10:479       hic Turnus ferro praefixum robur acuto

10:480       in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:

10:481       'aspice num mage sit nostrum penetrabile telum.'

10:482       dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,

10:483       quem pellis totiens obeat circumdata tauri,

10:484       uibranti cuspis medium transuerberat ictu

10:485       loricaeque moras et pectus perforat ingens.

10:486       ille rapit calidum frustra de uulnere telum:

10:487       una eademque uia sanguis animusque sequuntur.

10:488       corruit in uulnus (sonitum super arma dedere)

10:489       et terram hostilem moriens petit ore cruento.

10:490       quem Turnus super adsistens:

10:491       'Arcades, haec' inquit 'memores mea dicta referte

10:492       Euandro: qualem meruit, Pallanta remitto.

10:493       quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,

10:494       largior. haud illi stabunt Aeneia paruo

10:495       hospitia.' et laeuo pressit pede talia fatus

10:496       exanimem rapiens immania pondera baltei

10:497       impressumque nefas: una sub nocte iugali

10:498       caesa manus iuuenum foede thalamique cruenti,

10:499       quae Clonus Eurytides multo caelauerat auro;

10:500       quo nunc Turnus ouat spolio gaudetque potitus.

10:501       nescia mens hominum fati sortisque futurae

10:502       et seruare modum rebus sublata secundis!

10:503       Turno tempus erit magno cum optauerit emptum

10:504       intactum Pallanta, et cum spolia ista diemque

10:505       oderit. at socii multo gemitu lacrimisque

10:506       impositum scuto referunt Pallanta frequentes.

10:507       o dolor atque decus magnum rediture parenti,

10:508       haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,

10:509       cum tamen ingentis Rutulorum linquis aceruos!

10:510       Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor

10:511       aduolat Aeneae tenui discrimine leti

10:512       esse suos, tempus uersis succurrere Teucris.

10:513       proxima quaeque metit gladio latumque per agmen

10:514       ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum

10:515       caede noua quaerens. Pallas, Euander, in ipsis

10:516       omnia sunt oculis, mensae quas aduena primas

10:517       tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos

10:518       quattuor hic iuuenes, totidem quos educat Vfens,

10:519       uiuentis rapit, inferias quos immolet umbris

10:520       captiuoque rogi perfundat sanguine flammas.

10:521       inde Mago procul infensam contenderat hastam:

10:522       ille astu subit, at tremibunda superuolat hasta,

10:523       et genua amplectens effatur talia supplex:

10:524       'per patrios manis et spes surgentis Iuli

10:525       te precor, hanc animam serues gnatoque patrique.

10:526       est domus alta, iacent penitus defossa talenta

10:527       caelati argenti, sunt auri pondera facti

10:528       infectique mihi. non hic uictoria Teucrum

10:529       uertitur aut anima una dabit discrimina tanta.'

10:530       dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:

10:531       'argenti atque auri memoras quae multa talenta

10:532       gnatis parce tuis. belli commercia Turnus

10:533       sustulit ista prior iam tum Pallante perempto.

10:534       hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.'

10:535       sic fatus galeam laeua tenet atque reflexa

10:536       ceruice orantis capulo tenus applicat ensem.

10:537       nec procul Haemonides, Phoebi Triuiaeque sacerdos,

10:538       infula cui sacra redimibat tempora uitta,

10:539       totus conlucens ueste atque insignibus albis.

10:540       quem congressus agit campo, lapsumque superstans

10:541       immolat ingentique umbra tegit, arma Serestus

10:542       lecta refert umeris tibi, rex Gradiue, tropaeum.

10:543       Instaurant acies Volcani stirpe creatus

10:544       Caeculus et ueniens Marsorum montibus Vmbro.

10:545       Dardanides contra furit: Anxuris ense sinistram

10:546       et totum clipei ferro deiecerat orbem

10:547       (dixerat ille aliquid magnum uimque adfore uerbo

10:548       crediderat, caeloque animum fortasse ferebat

10:549       canitiemque sibi et longos promiserat annos);

10:550       Tarquitus exsultans contra fulgentibus armis,

10:551       siluicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,

10:552       obuius ardenti sese obtulit. ille reducta

10:553       loricam clipeique ingens onus impedit hasta,

10:554       tum caput orantis nequiquam et multa parantis

10:555       dicere deturbat terrae, truncumque tepentem

10:556       prouoluens super haec inimico pectore fatur:

10:557       'istic nunc, metuende, iace. non te optima mater

10:558       condet humi patrioque onerabit membra sepulcro:

10:559       alitibus linquere feris, aut gurgite mersum

10:560       unda feret piscesque impasti uulnera lambent.'

10:561       protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,

10:562       persequitur, fortemque Numam fuluumque Camertem,

10:563       magnanimo Volcente satum, ditissimus agri

10:564       qui fuit Ausonidum et tacitis regnauit Amyclis.

10:565       Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt

10:566       centenasque manus, quinquaginta oribus ignem

10:567       pectoribusque arsisse, Iouis cum fulmina contra

10:568       tot paribus streperet clipeis, tot stringeret ensis:

10:569       sic toto Aeneas desaeuit in aequore uictor

10:570       ut semel intepuit mucro. quin ecce Niphaei

10:571       quadriiugis in equos aduersaque pectora tendit.

10:572       atque illi longe gradientem et dira frementem

10:573       ut uidere, metu uersi retroque ruentes

10:574       effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.

10:575       Interea biiugis infert se Lucagus albis

10:576       in medios fraterque Liger; sed frater habenis

10:577       flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.

10:578       haud tulit Aeneas tanto feruore furentis;

10:579       inruit aduersaque ingens apparuit hasta.

10:580       cui Liger:

10:581       'non Diomedis equos nec currum cernis Achilli

10:582       aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aeui

10:583       his dabitur terris.' uesano talia late

10:584       dicta uolant Ligeri. sed non et Troius heros

10:585       dicta parat contra, iaculum nam torquet in hostis.

10:586       Lucagus ut pronus pendens in uerbera telo

10:587       admonuit biiugos, proiecto dum pede laeuo

10:588       aptat se pugnae, subit oras hasta per imas

10:589       fulgentis clipei, tum laeuum perforat inguen;

10:590       excussus curru moribundus uoluitur aruis.

10:591       quem pius Aeneas dictis adfatur amaris:

10:592       'Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum

10:593       prodidit aut uanae uertere ex hostibus umbrae:

10:594       ipse rotis saliens iuga deseris.' haec ita fatus

10:595       arripuit biiugos; frater tendebat inertis

10:596       infelix palmas curru delapsus eodem:

10:597       'per te, per qui te talem genuere parentes,

10:598       uir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.'

10:599       pluribus oranti Aeneas: 'haud talia dudum

10:600       dicta dabas. morere et fratrem ne desere frater.'

10:601       tum latebras animae pectus mucrone recludit.

10:602       talia per campos edebat funera ductor

10:603       Dardanius torrentis aquae uel turbinis atri

10:604       more furens. tandem erumpunt et castra relinquunt

10:605       Ascanius puer et nequiquam obsessa iuuentus.

10:606       Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:

10:607       'o germana mihi atque eadem gratissima coniunx,

10:608       ut rebare, Venus (nec te sententia fallit)

10:609       Troianas sustentat opes, non uiuida bello

10:610       dextra uiris animusque ferox patiensque pericli.'

10:611       cui Iuno summissa: 'quid, o pulcherrime coniunx,

10:612       sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?

10:613       si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,

10:614       uis in amore foret, non hoc mihi namque negares,

10:615       omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum

10:616       et Dauno possem incolumem seruare parenti.

10:617       nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.

10:618       ille tamen nostra deducit origine nomen

10:619       Pilumnusque illi quartus pater, et tua larga

10:620       saepe manu multisque onerauit limina donis.'

10:621       cui rex aetherii breuiter sic fatur Olympi:

10:622       'si mora praesentis leti tempusque caduco

10:623       oratur iuueni meque hoc ita ponere sentis,

10:624       tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis:

10:625       hactenus indulsisse uacat. sin altior istis

10:626       sub precibus uenia ulla latet totumque moueri

10:627       mutariue putas bellum, spes pascis inanis.'

10:628       et Iuno adlacrimans: 'quid si, quae uoce grauaris,

10:629       mente dares atque haec Turno rata uita maneret?

10:630       nunc manet insontem grauis exitus, aut ego ueri

10:631       uana feror. quod ut o potius formidine falsa

10:632       ludar, et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!'

10:633       Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto

10:634       misit agens hiemem nimbo succincta per auras,

10:635       Iliacamque aciem et Laurentia castra petiuit.

10:636       tum dea nube caua tenuem sine uiribus umbram

10:637       in faciem Aeneae (uisu mirabile monstrum)

10:638       Dardaniis ornat telis, clipeumque iubasque

10:639       diuini adsimulat capitis, dat inania uerba,

10:640       dat sine mente sonum gressusque effingit euntis,

10:641       morte obita qualis fama est uolitare figuras

10:642       aut quae sopitos deludunt somnia sensus.

10:643       at primas laeta ante acies exsultat imago

10:644       inritatque uirum telis et uoce lacessit.

10:645       instat cui Turnus stridentemque eminus hastam

10:646       conicit; illa dato uertit uestigia tergo.

10:647       tum uero Aenean auersum ut cedere Turnus

10:648       credidit atque animo spem turbidus hausit inanem:

10:649       'quo fugis, Aenea? thalamos ne desere pactos;

10:650       hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.'

10:651       talia uociferans sequitur strictumque coruscat

10:652       mucronem, nec ferre uidet sua gaudia uentos.

10:653       Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi

10:654       expositis stabat scalis et ponte parato,

10:655       qua rex Clusinis aduectus Osinius oris.

10:656       huc sese trepida Aeneae fugientis imago

10:657       conicit in latebras, nec Turnus segnior instat

10:658       exsuperatque moras et pontis transilit altos.

10:659       uix proram attigerat, rumpit Saturnia funem

10:660       auulsamque rapit reuoluta per aequora nauem.

10:661       tum leuis haud ultra latebras iam quaerit imago,

10:662       sed sublime uolans nubi se immiscuit atrae,

10:663       illum autem Aeneas absentem in proelia poscit;

10:664       obuia multa uirum demittit corpora morti,

10:665       cum Turnum medio interea fert aequore turbo.

10:666       respicit ignarus rerum ingratusque salutis

10:667       et duplicis cum uoce manus ad sidera tendit:

10:668       'omnipotens genitor, tanton me crimine dignum

10:669       duxisti et talis uoluisti expendere poenas?

10:670       quo feror? unde abii? quae me fuga quemue reducit?

10:671       Laurentisne iterum muros aut castra uidebo?

10:672       quid manus illa uirum, qui me meaque arma secuti?

10:673       quosque (nefas) omnis infanda in morte reliqui

10:674       et nunc palantis uideo, gemitumque cadentum

10:675       accipio? quid ago? aut quae iam satis ima dehiscat

10:676       terra mihi? uos o potius miserescite, uenti;

10:677       in rupes, in saxa (uolens uos Turnus adoro)

10:678       ferte ratem saeuisque uadis immittite syrtis,

10:679       quo nec me Rutuli nec conscia fama sequatur.'

10:680       haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,

10:681       an sese mucrone ob tantum dedecus amens

10:682       induat et crudum per costas exigat ensem,

10:683       fluctibus an iaciat mediis et litora nando

10:684       curua petat Teucrumque iterum se reddat in arma.

10:685       ter conatus utramque uiam, ter maxima Iuno

10:686       continuit iuuenemque animi miserata repressit.

10:687       labitur alta secans fluctuque aestuque secundo

10:688       et patris antiquam Dauni defertur ad urbem.

10:689       At Iouis interea monitis Mezentius ardens

10:690       succedit pugnae Teucrosque inuadit ouantis.

10:691       concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,

10:692       uni odiisque uiro telisque frequentibus instant.

10:693       ille (uelut rupes uastum quae prodit in aequor,

10:694       obuia uentorum furiis expostaque ponto,

10:695       uim cunctam atque minas perfert caelique marisque

10:696       ipsa immota manens) prolem Dolichaonis Hebrum

10:697       sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,

10:698       sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis

10:699       occupat os faciemque aduersam, poplite Palmum

10:700       succiso uolui segnem sinit, armaque Lauso

10:701       donat habere umeris et uertice figere cristas.

10:702       nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta

10:703       aequalem comitemque, una quem nocte Theano

10:704       in lucem genitore Amyco dedit et face praegnas

10:705       Cisseis regina Parim; Paris urbe paterna

10:706       occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.

10:707       ac uelut ille canum morsu de montibus altis

10:708       actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos

10:709       defendit multosque palus Laurentia silua

10:710       pascit harundinea, postquam inter retia uentum est,

10:711       substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,

10:712       nec cuiquam irasci propiusue accedere uirtus,

10:713       sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;

10:714       ille autem impauidus partis cunctatur in omnis

10:715       dentibus infrendens et tergo decutit hastas:

10:716       haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,

10:717       non ulli est animus stricto concurrere ferro,

10:718       missilibus longe et uasto clamore lacessunt.

10:719       Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,

10:720       Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.

10:721       hunc ubi miscentem longe media agmina uidit,

10:722       purpureum pennis et pactae coniugis ostro,

10:723       impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans

10:724       (suadet enim uesana fames), si forte fugacem

10:725       conspexit capream aut surgentem in cornua ceruum,

10:726       gaudet hians immane comasque arrexit et haeret

10:727       uisceribus super incumbens; lauit improba taeter

10:728       ora cruor‹

10:729       sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.

10:730       sternitur infelix Acron et calcibus atram

10:731       tundit humum exspirans infractaque tela cruentat.

10:732       atque idem fugientem haud est dignatus Oroden

10:733       sternere nec iacta caecum dare cuspide uulnus;

10:734       obuius aduersoque occurrit seque uiro uir

10:735       contulit, haud furto melior sed fortibus armis.

10:736       tum super abiectum posito pede nixus et hasta:

10:737       'pars belli haud temnenda, uiri, iacet altus Orodes.'

10:738       conclamant socii laetum paeana secuti;

10:739       ille autem exspirans: 'non me, quicumque es, inulto,

10:740       uictor, nec longum laetabere; te quoque fata

10:741       prospectant paria atque eadem mox arua tenebis.'

10:742       ad quem subridens mixta Mezentius ira:

10:743       'nunc morere. ast de me diuum pater atque hominum rex

10:744       uiderit.' hoc dicens eduxit corpore telum.

10:745       olli dura quies oculos et ferreus urget

10:746       somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.

10:747       Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen

10:748       partheniumque Rapo et praedurum uiribus Orsen,

10:749       Messapus Cloniumque Lycaoniumque Erichaeten,

10:750       illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,

10:751       hunc peditem. pedes et Lycius processerat Agis,

10:752       quem tamen haud expers Valerus uirtutis auitae

10:753       deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces

10:754       insidiis, iaculo et longe fallente sagitta.

10:755       Iam grauis aequabat luctus et mutua Mauors

10:756       funera; caedebant pariter pariterque ruebant

10:757       uictores uictique, neque his fuga nota neque illis.

10:758       di Iouis in tectis iram miserantur inanem

10:759       amborum et tantos mortalibus esse labores;

10:760       hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno.

10:761       pallida Tisiphone media inter milia saeuit.

10:762       At uero ingentem quatiens Mezentius hastam

10:763       turbidus ingreditur campo. quam magnus Orion,

10:764       cum pedes incedit medii per maxima Nerei

10:765       stagna uiam scindens, umero supereminet undas,

10:766       aut summis referens annosam montibus ornum

10:767       ingrediturque solo et caput inter nubila condit,

10:768       talis se uastis infert Mezentius armis.

10:769       huic contra Aeneas speculatus in agmine longo

10:770       obuius ire parat. manet imperterritus ille

10:771       hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;

10:772       atque oculis spatium emensus quantum satis hastae:

10:773       'dextra mihi deus et telum, quod missile libro,

10:774       nunc adsint! uoueo praedonis corpore raptis

10:775       indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum

10:776       Aeneae.' dixit, stridentemque eminus hastam

10:777       iecit. at illa uolans clipeo est excussa proculque

10:778       egregium Antoren latus inter et ilia figit,

10:779       Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis

10:780       haeserat Euandro atque Itala consederat urbe.

10:781       sternitur infelix alieno uulnere, caelumque

10:782       aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos.

10:783       tum pius Aeneas hastam iacit; illa per orbem

10:784       aere cauum triplici, per linea terga tribusque

10:785       transiit intextum tauris opus, imaque sedit

10:786       inguine, sed uiris haud pertulit. ocius ensem

10:787       Aeneas uiso Tyrrheni sanguine laetus

10:788       eripit a femine et trepidanti feruidus instat.

10:789       ingemuit cari grauiter genitoris amore,

10:790       ut uidit, Lausus, lacrimaeque per ora uolutae‹

10:791       hic mortis durae casum tuaque optima facta,

10:792       si qua fidem tanto est operi latura uetustas,

10:793       non equidem nec te, iuuenis memorande, silebo‹

10:794       ille pedem referens et inutilis inque ligatus

10:795       cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat.

10:796       proripuit iuuenis seseque immiscuit armis,

10:797       iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis

10:798       Aeneae subiit mucronem ipsumque morando

10:799       sustinuit; socii magno clamore sequuntur,

10:800       dum genitor nati parma protectus abiret,

10:801       telaque coniciunt perturbantque eminus hostem

10:802       missilibus. furit Aeneas tectusque tenet se.

10:803       ac uelut effusa si quando grandine nimbi

10:804       praecipitant, omnis campis diffugit arator

10:805       omnis et agricola, et tuta latet arce uiator

10:806       aut amnis ripis aut alti fornice saxi,

10:807       dum pluit in terris, ut possint sole reducto

10:808       exercere diem: sic obrutus undique telis

10:809       Aeneas nubem belli, dum detonet omnis,

10:810       sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:

10:811       'quo moriture ruis maioraque uiribus audes?

10:812       fallit te incautum pietas tua.' nec minus ille

10:813       exsultat demens, saeuae iamque altius irae

10:814       Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso

10:815       Parcae fila legunt. ualidum namque exigit ensem

10:816       per medium Aeneas iuuenem totumque recondit;

10:817       transiit et parmam mucro, leuia arma minacis,

10:818       et tunicam molli mater quam neuerat auro,

10:819       impleuitque sinum sanguis; tum uita per auras

10:820       concessit maesta ad Manis corpusque reliquit.

10:821       At uero ut uultum uidit morientis et ora,

10:822       ora modis Anchisiades pallentia miris,

10:823       ingemuit miserans grauiter dextramque tetendit,

10:824       et mentem patriae subiit pietatis imago.

10:825       'quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,

10:826       quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?

10:827       arma, quibus laetatus, habe tua; teque parentum

10:828       manibus et cineri, si qua est ea cura, remitto.

10:829       hoc tamen infelix miseram solabere mortem:

10:830       Aeneae magni dextra cadis.' increpat ultro

10:831       cunctantis socios et terra subleuat ipsum

10:832       sanguine turpantem comptos de more capillos.

10:833       Interea genitor Tiberini ad fluminis undam

10:834       uulnera siccabat lymphis corpusque leuabat

10:835       arboris acclinis trunco. procul aerea ramis

10:836       dependet galea et prato grauia arma quiescunt.

10:837       stant lecti circum iuuenes; ipse aeger anhelans

10:838       colla fouet fusus propexam in pectore barbam;

10:839       multa super Lauso rogitat, multumque remittit

10:840       qui reuocent maestique ferant mandata parentis.

10:841       at Lausum socii exanimem super arma ferebant

10:842       flentes, ingentem atque ingenti uulnere uictum.

10:843       agnouit longe gemitum praesaga mali mens.

10:844       canitiem multo deformat puluere et ambas

10:845       ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.

10:846       'tantane me tenuit uiuendi, nate, uoluptas,

10:847       ut pro me hostili paterer succedere dextrae,

10:848       quem genui? tuane haec genitor per uulnera seruor

10:849       morte tua uiuens? heu, nunc misero mihi demum

10:850       exitium infelix, nunc alte uulnus adactum!

10:851       idem ego, nate, tuum maculaui crimine nomen,

10:852       pulsus ob inuidiam solio sceptrisque paternis.

10:853       debueram patriae poenas odiisque meorum:

10:854       omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!

10:855       nunc uiuo neque adhuc homines lucemque relinquo.

10:856       sed linquam.' simul hoc dicens attollit in aegrum

10:857       se femur et, quamquam uis alto uulnere tardat,

10:858       haud deiectus equum duci iubet. hoc decus illi,

10:859       hoc solamen erat, bellis hoc uictor abibat

10:860       omnibus. adloquitur maerentem et talibus infit:

10:861       'Rhaebe, diu, res si qua diu mortalibus ulla est,

10:862       uiximus. aut hodie uictor spolia illa cruenti

10:863       et caput Aeneae referes Lausique dolorum

10:864       ultor eris mecum, aut, aperit si nulla uiam uis,

10:865       occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,

10:866       iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.'

10:867       dixit, et exceptus tergo consueta locauit

10:868       membra manusque ambas iaculis onerauit acutis,

10:869       aere caput fulgens cristaque hirsutus equina.

10:870       sic cursum in medios rapidus dedit. aestuat ingens

10:871       uno in corde pudor mixtoque insania luctu.

10:872       atque hic Aenean magna ter uoce uocauit.

10:873       Aeneas agnouit enim laetusque precatur:

10:874       'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo!

10:875       incipias conferre manum.'

10:876       tantum effatus et infesta subit obuius hasta.

10:877       ille autem: 'quid me erepto, saeuissime, nato

10:878       terres? haec uia sola fuit qua perdere posses:

10:879       nec mortem horremus nec diuum parcimus ulli.

10:880       desine, nam uenio moriturus et haec tibi porto

10:881       dona prius.' dixit, telumque intorsit in hostem;

10:882       inde aliud super atque aliud figitque uolatque

10:883       ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.

10:884       ter circum astantem laeuos equitauit in orbis

10:885       tela manu iaciens, ter secum Troius heros

10:886       immanem aerato circumfert tegmine siluam.

10:887       inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet

10:888       uellere, et urgetur pugna congressus iniqua,

10:889       multa mouens animo iam tandem erumpit et inter

10:890       bellatoris equi caua tempora conicit hastam.

10:891       tollit se arrectum quadripes et calcibus auras

10:892       uerberat, effusumque equitem super ipse secutus

10:893       implicat eiectoque incumbit cernuus armo.

10:894       clamore incendunt caelum Troesque Latinique.

10:895       aduolat Aeneas uaginaque eripit ensem

10:896       et super haec: 'ubi nunc Mezentius acer et illa

10:897       effera uis animi?' contra Tyrrhenus, ut auras

10:898       suspiciens hausit caelum mentemque recepit:

10:899       'hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?

10:900       nullum in caede nefas, nec sic ad proelia ueni,

10:901       nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.

10:902       unum hoc per si qua est uictis uenia hostibus oro:

10:903       corpus humo patiare tegi. scio acerba meorum

10:904       circumstare odia: hunc, oro, defende furorem

10:905       et me consortem nati concede sepulcro.'

10:906       haec loquitur, iuguloque haud inscius accipit ensem

10:907       undantique animam diffundit in arma cruore.




Book XI.

11:1             Oceanum interea surgens Aurora reliquit:

11:2             Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis

11:3             praecipitant curae turbataque funere mens est,

11:4             uota deum primo uictor soluebat Eoo.

11:5             i ngentem quercum decisis undique ramis

11:6             constituit tumulo fulgentiaque induit arma,

11:7             Mezenti ducis exuuias, tibi magne tropaeum

11:8             bellipotens; aptat rorantis sanguine cristas

11:9             telaque trunca uiri, et bis sex thoraca petitum

11:10       perfossumque locis, clipeumque ex aere sinistrae

11:11       subligat atque ensem collo suspendit eburnum.

11:12       tum socios (namque omnis eum stipata tegebat

11:13       turba ducum) sic incipiens hortatur ouantis:

11:14       'maxima res effecta, uiri; timor omnis abesto,

11:15       quod superest; haec sunt spolia et de rege superbo

11:16       primitiae manibusque meis Mezentius hic est.

11:17       nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.

11:18       arma parate, animis et spe praesumite bellum,

11:19       ne qua mora ignaros, ubi primum uellere signa

11:20       adnuerint superi pubemque educere castris,

11:21       impediat segnisue metu sententia tardet.

11:22       interea socios inhumataque corpora terrae

11:23       mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.

11:24       ite,' ait 'egregias animas, quae sanguine nobis

11:25       hanc patriam peperere suo, decorate supremis

11:26       muneribus, maestamque Euandri primus ad urbem

11:27       mittatur Pallas, quem non uirtutis egentem

11:28       abstulit atra dies et funere mersit acerbo.'

11:29       Sic ait inlacrimans, recipitque ad limina gressum

11:30       corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes

11:31       seruabat senior, qui Parrhasio Euandro

11:32       armiger ante fuit, sed non felicibus aeque

11:33       tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.

11:34       circum omnis famulumque manus Troianaque turba

11:35       et maestum Iliades crinem de more solutae.

11:36       ut uero Aeneas foribus sese intulit altis

11:37       ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt

11:38       pectoribus, maestoque immugit regia luctu.

11:39       ipse caput niuei fultum Pallantis et ora

11:40       ut uidit leuique patens in pectore uulnus

11:41       cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis:

11:42       'tene,' inquit 'miserande puer, cum laeta ueniret,

11:43       inuidit Fortuna mihi, ne regna uideres

11:44       nostra neque ad sedes uictor ueherere paternas?

11:45       non haec Euandro de te promissa parenti

11:46       discedens dederam, cum me complexus euntem

11:47       mitteret in magnum imperium metuensque moneret

11:48       acris esse uiros, cum dura proelia gente.

11:49       et nunc ille quidem spe multum captus inani

11:50       fors et uota facit cumulatque altaria donis,

11:51       nos iuuenem exanimum et nil iam caelestibus ullis

11:52       debentem uano maesti comitamur honore.

11:53       infelix, nati funus crudele uidebis!

11:54       hi nostri reditus exspectatique triumphi?

11:55       haec mea magna fides? at non, Euandre, pudendis

11:56       uulneribus pulsum aspicies, nec sospite dirum

11:57       optabis nato funus pater. ei mihi quantum

11:58       praesidium, Ausonia, et quantum tu perdis, Iule!'

11:59       Haec ubi defleuit, tolli miserabile corpus

11:60       imperat, et toto lectos ex agmine mittit

11:61       mille uiros qui supremum comitentur honorem

11:62       intersintque patris lacrimis, solacia luctus

11:63       exigua ingentis, misero sed debita patri.

11:64       haud segnes alii cratis et molle feretrum

11:65       arbuteis texunt uirgis et uimine querno

11:66       exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.

11:67       hic iuuenem agresti sublimem stramine ponunt:

11:68       qualem uirgineo demessum pollice florem

11:69       seu mollis uiolae seu languentis hyacinthi,

11:70       cui neque fulgor adhuc nec dum sua forma recessit,

11:71       non iam mater alit tellus uirisque ministrat.

11:72       tum geminas uestis auroque ostroque rigentis

11:73       extulit Aeneas, quas illi laeta laborum

11:74       ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido

11:75       fecerat et tenui telas discreuerat auro.

11:76       harum unam iuueni supremum maestus honorem

11:77       induit arsurasque comas obnubit amictu,

11:78       multaque praeterea Laurentis praemia pugnae

11:79       aggerat et longo praedam iubet ordine duci;

11:80       addit equos et tela quibus spoliauerat hostem.

11:81       uinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris

11:82       inferias, caeso sparsurus sanguine flammas,

11:83       indutosque iubet truncos hostilibus armis

11:84       ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.

11:85       ducitur infelix aeuo confectus Acoetes,

11:86       pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora,

11:87       sternitur et toto proiectus corpore terrae;

11:88       ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.

11:89       post bellator equus positis insignibus Aethon

11:90       it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.

11:91       hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus

11:92       uictor habet. tum maesta phalanx Teucrique sequuntur

11:93       Tyrrhenique omnes et uersis Arcades armis.

11:94       postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,

11:95       substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:

11:96       'nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli

11:97       fata uocant: salue aeternum mihi, maxime Palla,

11:98       aeternumque uale.' nec plura effatus ad altos

11:99       tendebat muros gressumque in castra ferebat.

11:100       Iamque oratores aderant ex urbe Latina

11:101       uelati ramis oleae ueniamque rogantes:

11:102       corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,

11:103       redderet ac tumulo sineret succedere terrae;

11:104       nullum cum uictis certamen et aethere cassis;

11:105       parceret hospitibus quondam socerisque uocatis.

11:106       quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis

11:107       prosequitur uenia et uerbis haec insuper addit:

11:108       'quaenam uos tanto fortuna indigna, Latini,

11:109       implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?

11:110       pacem me exanimis et Martis sorte peremptis

11:111       oratis? equidem et uiuis concedere uellem.

11:112       nec ueni, nisi fata locum sedemque dedissent,

11:113       nec bellum cum gente gero; rex nostra reliquit

11:114       hospitia et Turni potius se credidit armis.

11:115       aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.

11:116       si bellum finire manu, si pellere Teucros

11:117       apparat, his mecum decuit concurrere telis:

11:118       uixet cui uitam deus aut sua dextra dedisset.

11:119       nunc ite et miseris supponite ciuibus ignem.'

11:120       dixerat Aeneas. illi obstipuere silentes

11:121       conuersique oculos inter se atque ora tenebant.

11:122       Tum senior semperque odiis et crimine Drances

11:123       infensus iuueni Turno sic ore uicissim

11:124       orsa refert: 'o fama ingens, ingentior armis,

11:125       uir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?

11:126       iustitiaene prius mirer belline laborum?

11:127       nos uero haec patriam grati referemus ad urbem

11:128       et te, si qua uiam dederit Fortuna, Latino

11:129       iungemus regi. quaerat sibi foedera Turnus.

11:130       quin et fatalis murorum attollere moles

11:131       saxaque subuectare umeris Troiana iuuabit.'

11:132       dixerat haec unoque omnes eadem ore fremebant.

11:133       bis senos pepigere dies, et pace sequestra

11:134       per siluas Teucri mixtique impune Latini

11:135       errauere iugis. ferro sonat alta bipenni

11:136       fraxinus, euertunt actas ad sidera pinus,

11:137       robora nec cuneis et olentem scindere cedrum

11:138       nec plaustris cessant uectare gementibus ornos.

11:139       Et iam Fama uolans, tanti praenuntia luctus,

11:140       Euandrum Euandrique domos et moenia replet,

11:141       quae modo uictorem Latio Pallanta ferebat.

11:142       Arcades ad portas ruere et de more uetusto

11:143       funereas rapuere faces; lucet uia longo

11:144       ordine flammarum et late discriminat agros.

11:145       contra turba Phrygum ueniens plangentia iungit

11:146       agmina. quae postquam matres succedere tectis

11:147       uiderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.

11:148       at non Euandrum potis est uis ulla tenere,

11:149       sed uenit in medios. feretro Pallante reposto

11:150       procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,

11:151       et uia uix tandem uoci laxata dolore est:

11:152       'non haec, o Palla, dederas promissa parenti,

11:153       cautius ut saeuo uelles te credere Marti.

11:154       haud ignarus eram quantum noua gloria in armis

11:155       et praedulce decus primo certamine posset.

11:156       primitiae iuuenis miserae bellique propinqui

11:157       dura rudimenta, et nulli exaudita deorum

11:158       uota precesque meae! tuque, o sanctissima coniunx,

11:159       felix morte tua neque in hunc seruata dolorem!

11:160       contra ego uiuendo uici mea fata, superstes

11:161       restarem ut genitor. Troum socia arma secutum

11:162       obruerent Rutuli telis! animam ipse dedissem

11:163       atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret!

11:164       nec uos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas

11:165       iunximus hospitio dextras: sors ista senectae

11:166       debita erat nostrae. quod si immatura manebat

11:167       mors gnatum, caesis Volscorum milibus ante

11:168       ducentem in Latium Teucros cecidisse iuuabit.

11:169       quin ego non alio digner te funere, Palla,

11:170       quam pius Aeneas et quam magni Phryges et quam

11:171       Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.

11:172       magna tropaea ferunt quos dat tua dextera leto;

11:173       tu quoque nunc stares immanis truncus in aruis,

11:174       esset par aetas et idem si robur ab annis,

11:175       Turne. sed infelix Teucros quid demoror armis?

11:176       uadite et haec memores regi mandata referte:

11:177       quod uitam moror inuisam Pallante perempto

11:178       dextera causa tua est, Turnum gnatoque patrique

11:179       quam debere uides. meritis uacat hic tibi solus

11:180       fortunaeque locus. non uitae gaudia quaero,

11:181       nec fas, sed gnato manis perferre sub imos.'

11:182       Aurora interea miseris mortalibus almam

11:183       extulerat lucem referens opera atque labores:

11:184       iam pater Aeneas, iam curuo in litore Tarchon

11:185       constituere pyras. huc corpora quisque suorum

11:186       more tulere patrum, subiectisque ignibus atris

11:187       conditur in tenebras altum caligine caelum.

11:188       ter circum accensos cincti fulgentibus armis

11:189       decurrere rogos, ter maestum funeris ignem

11:190       lustrauere in equis ululatusque ore dedere.

11:191       spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma,

11:192       it caelo clamorque uirum clangorque tubarum.

11:193       hic alii spolia occisis derepta Latinis

11:194       coniciunt igni, galeas ensisque decoros

11:195       frenaque feruentisque rotas; pars munera nota,

11:196       ipsorum clipeos et non felicia tela.

11:197       multa boum circa mactantur corpora Morti,

11:198       saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris

11:199       in flammam iugulant pecudes. tum litore toto

11:200       ardentis spectant socios semustaque seruant

11:201       busta, neque auelli possunt, nox umida donec

11:202       inuertit caelum stellis ardentibus aptum.

11:203       Nec minus et miseri diuersa in parte Latini

11:204       innumeras struxere pyras, et corpora partim

11:205       multa uirum terrae infodiunt, auectaque partim

11:206       finitimos tollunt in agros urbique remittunt.

11:207       cetera confusaeque ingentem caedis aceruum

11:208       nec numero nec honore cremant; tunc undique uasti

11:209       certatim crebris conlucent ignibus agri.

11:210       tertia lux gelidam caelo dimouerat umbram:

11:211       maerentes altum cinerem et confusa ruebant

11:212       ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.

11:213       iam uero in tectis, praediuitis urbe Latini,

11:214       praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.

11:215       hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum

11:216       pectora maerentum puerique parentibus orbi

11:217       dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos;

11:218       ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,

11:219       qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.

11:220       ingrauat haec saeuus Drances solumque uocari

11:221       testatur, solum posci in certamina Turnum.

11:222       multa simul contra uariis sententia dictis

11:223       pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,

11:224       multa uirum meritis sustentat fama tropaeis.

11:225       Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,

11:226       ecce super maesti magna Diomedis ab urbe

11:227       legati responsa ferunt: nihil omnibus actum

11:228       tantorum impensis operum, nil dona neque aurum

11:229       nec magnas ualuisse preces, alia arma Latinis

11:230       quaerenda, aut pacem Troiano ab rege petendum.

11:231       deficit ingenti luctu rex ipse Latinus:

11:232       fatalem Aenean manifesto numine ferri

11:233       admonet ira deum tumulique ante ora recentes.

11:234       ergo concilium magnum primosque suorum

11:235       imperio accitos alta intra limina cogit.

11:236       olli conuenere fluuntque ad regia plenis

11:237       tecta uiis. sedet in mediis et maximus aeuo

11:238       et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.

11:239       atque hic legatos Aetola ex urbe remissos

11:240       quae referant fari iubet, et responsa reposcit

11:241       ordine cuncta suo. tum facta silentia linguis,

11:242       et Venulus dicto parens ita farier infit:

11:243       'Vidimus, o ciues, Diomedem Argiuaque castra,

11:244       atque iter emensi casus superauimus omnis,

11:245       contigimusque manum qua concidit Ilia tellus.

11:246       ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis

11:247       uictor Gargani condebat Iapygis agris.

11:248       postquam introgressi et coram data copia fandi,

11:249       munera praeferimus, nomen patriamque docemus,

11:250       qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.

11:251       auditis ille haec placido sic reddidit ore:

11:252       "o fortunatae gentes, Saturnia regna,

11:253       antiqui Ausonii, quae uos fortuna quietos

11:254       sollicitat suadetque ignota lacessere bella?

11:255       quicumque Iliacos ferro uiolauimus agros

11:256       (mitto ea quae muris bellando exhausta sub altis,

11:257       quos Simois premat ille uiros) infanda per orbem

11:258       supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,

11:259       uel Priamo miseranda manus; scit triste Mineruae

11:260       sidus et Euboicae cautes ultorque Caphereus.

11:261       militia ex illa diuersum ad litus abacti

11:262       Atrides Protei Menelaus adusque columnas

11:263       exsulat, Aetnaeos uidit Cyclopas Vlixes.

11:264       regna Neoptolemi referam uersosque penatis

11:265       Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?

11:266       ipse Mycenaeus magnorum ductor Achiuum

11:267       coniugis infandae prima inter limina dextra

11:268       oppetiit, deuictam Asiam subsedit adulter.

11:269       inuidisse deos, patriis ut redditus aris

11:270       coniugium optatum et pulchram Calydona uiderem?

11:271       nunc etiam horribili uisu portenta sequuntur

11:272       et socii amissi petierunt aethera pennis

11:273       fluminibusque uagantur aues (heu, dira meorum

11:274       supplicia!) et scopulos lacrimosis uocibus implent.

11:275       haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt

11:276       tempore cum ferro caelestia corpora demens

11:277       appetii et Veneris uiolaui uulnere dextram.

11:278       ne uero, ne me ad talis impellite pugnas.

11:279       nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum

11:280       Pergama nec ueterum memini laetorue malorum.

11:281       munera quae patriis ad me portatis ab oris

11:282       uertite ad Aenean. stetimus tela aspera contra

11:283       contulimusque manus: experto credite quantus

11:284       in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.

11:285       si duo praeterea talis Idaea tulisset

11:286       terra uiros, ultro Inachias uenisset ad urbes

11:287       Dardanus, et uersis lugeret Graecia fatis.

11:288       quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,

11:289       Hectoris Aeneaeque manu uictoria Graium

11:290       haesit et in decimum uestigia rettulit annum.

11:291       ambo animis, ambo insignes praestantibus armis,

11:292       hic pietate prior. coeant in foedera dextrae,

11:293       qua datur; ast armis concurrant arma cauete."

11:294       et responsa simul quae sint, rex optime, regis

11:295       audisti et quae sit magno sententia bello.'

11:296       Vix ea legati, uariusque per ora cucurrit

11:297       Ausonidum turbata fremor, ceu saxa morantur

11:298       cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur

11:299       uicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.

11:300       ut primum placati animi et trepida ora quierunt,

11:301       praefatus diuos solio rex infit ab alto:

11:302       'Ante equidem summa de re statuisse, Latini,

11:303       et uellem et fuerat melius, non tempore tali

11:304       cogere concilium, cum muros adsidet hostis.

11:305       bellum importunum, ciues, cum gente deorum

11:306       inuictisque uiris gerimus, quos nulla fatigant

11:307       proelia nec uicti possunt absistere ferro.

11:308       spem si quam ascitis Aetolum habuistis in armis,

11:309       ponite. spes sibi quisque; sed haec quam angusta uidetis.

11:310       cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,

11:311       ante oculos interque manus sunt omnia uestras.

11:312       nec quemquam incuso: potuit quae plurima uirtus

11:313       esse, fuit; toto certatum est corpore regni.

11:314       nunc adeo quae sit dubiae sententia menti,

11:315       expediam et paucis (animos adhibete) docebo.

11:316       est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,

11:317       longus in occasum, finis super usque Sicanos;

11:318       Aurunci Rutulique serunt, et uomere duros

11:319       exercent collis atque horum asperrima pascunt.

11:320       haec omnis regio et celsi plaga pinea montis

11:321       cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas

11:322       dicamus leges sociosque in regna uocemus:

11:323       considant, si tantus amor, et moenia condant.

11:324       sin alios finis aliamque capessere gentem

11:325       est animus possuntque solo decedere nostro,

11:326       bis denas Italo texamus robore nauis;

11:327       seu pluris complere ualent, iacet omnis ad undam

11:328       materies: ipsi numerumque modumque carinis

11:329       praecipiant, nos aera, manus, naualia demus.

11:330       praeterea, qui dicta ferant et foedera firment

11:331       centum oratores prima de gente Latinos

11:332       ire placet pacisque manu praetendere ramos,

11:333       munera portantis aurique eborisque talenta

11:334       et sellam regni trabeamque insignia nostri.

11:335       consulite in medium et rebus succurrite fessis.'

11:336       Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni

11:337       obliqua inuidia stimulisque agitabat amaris,

11:338       largus opum et lingua melior, sed frigida bello

11:339       dextera, consiliis habitus non futtilis auctor,

11:340       seditione potens (genus huic materna superbum

11:341       nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),

11:342       surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:

11:343       'rem nulli obscuram nostrae nec uocis egentem

11:344       consulis, o bone rex: cuncti se scire fatentur

11:345       quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.

11:346       det libertatem fandi flatusque remittat,

11:347       cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros

11:348       (dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)

11:349       lumina tot cecidisse ducum totamque uidemus

11:350       consedisse urbem luctu, dum Troia temptat

11:351       castra fugae fidens et caelum territat armis.

11:352       unum etiam donis istis, quae plurima mitti

11:353       Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,

11:354       adicias, nec te ullius uiolentia uincat

11:355       quin natam egregio genero dignisque hymenaeis

11:356       des pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.

11:357       quod si tantus habet mentes et pectora terror,

11:358       ipsum obtestemur ueniamque oremus ab ipso:

11:359       cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.

11:360       quid miseros totiens in aperta pericula ciuis

11:361       proicis, o Latio caput horum et causa malorum?

11:362       nulla salus bello, pacem te poscimus omnes,

11:363       Turne, simul pacis solum inuiolabile pignus.

11:364       primus ego, inuisum quem tu tibi fingis (et esse

11:365       nil moror), en supplex uenio. miserere tuorum,

11:366       pone animos et pulsus abi. sat funera fusi

11:367       uidimus ingentis et desolauimus agros.

11:368       aut, si fama mouet, si tantum pectore robur

11:369       concipis et si adeo dotalis regia cordi est,

11:370       aude atque aduersum fidens fer pectus in hostem.

11:371       scilicet ut Turno contingat regia coniunx,

11:372       nos animae uiles, inhumata infletaque turba,

11:373       sternamur campis. etiam tu, si qua tibi uis,

11:374       si patrii quid Martis habes, illum aspice contra

11:375       qui uocat.'

11:376       Talibus exarsit dictis uiolentia Turni.

11:377       dat gemitum rumpitque has imo pectore uoces:

11:378       'larga quidem semper, Drance, tibi copia fandi

11:379       tum cum bella manus poscunt, patribusque uocatis

11:380       primus ades. sed non replenda est curia uerbis,

11:381       quae tuto tibi magna uolant, dum distinet hostem

11:382       agger murorum nec inundant sanguine fossae.

11:383       proinde tona eloquio (solitum tibi) meque timoris

11:384       argue tu, Drance, quando tot stragis aceruos

11:385       Teucrorum tua dextra dedit, passimque tropaeis

11:386       insignis agros. possit quid uiuida uirtus

11:387       experiare licet, nec longe scilicet hostes

11:388       quaerendi nobis; circumstant undique muros.

11:389       imus in aduersos‹quid cessas? an tibi Mauors

11:390       uentosa in lingua pedibusque fugacibus istis

11:391       semper erit?

11:392       pulsus ego? aut quisquam merito, foedissime, pulsum

11:393       arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim

11:394       sanguine et Euandri totam cum stirpe uidebit

11:395       procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?

11:396       haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens

11:397       et quos mille die uictor sub Tartara misi,

11:398       inclusus muris hostilique aggere saeptus.

11:399       nulla salus bello? capiti cane talia, demens,

11:400       Dardanio rebusque tuis. proinde omnia magno

11:401       ne cessa turbare metu atque extollere uiris

11:402       gentis bis uictae, contra premere arma Latini.

11:403       nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,

11:404       nunc et Tydides et Larisaeus Achilles,

11:405       amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.

11:406       uel cum se pauidum contra mea iurgia fingit,

11:407       artificis scelus, et formidine crimen acerbat.

11:408       numquam animam talem dextra hac (absiste moueri)

11:409       amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.

11:410       nunc ad te et tua magna, pater, consulta reuertor.

11:411       si nullam nostris ultra spem ponis in armis,

11:412       si tam deserti sumus et semel agmine uerso

11:413       funditus occidimus neque habet Fortuna regressum,

11:414       oremus pacem et dextras tendamus inertis.

11:415       quamquam o si solitae quicquam uirtutis adesset!

11:416       ille mihi ante alios fortunatusque laborum

11:417       egregiusque animi, qui, ne quid tale uideret,

11:418       procubuit moriens et humum semel ore momordit.

11:419       sin et opes nobis et adhuc intacta iuuentus

11:420       auxilioque urbes Italae populique supersunt,

11:421       sin et Troianis cum multo gloria uenit

11:422       sanguine (sunt illis sua funera, parque per omnis

11:423       tempestas), cur indecores in limine primo

11:424       deficimus? cur ante tubam tremor occupat artus?

11:425       multa dies uariique labor mutabilis aeui

11:426       rettulit in melius, multos alterna reuisens

11:427       lusit et in solido rursus Fortuna locauit.

11:428       non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:

11:429       at Messapus erit felixque Tolumnius et quos

11:430       tot populi misere duces, nec parua sequetur

11:431       gloria delectos Latio et Laurentibus agris.

11:432       est et Volscorum egregia de gente Camilla

11:433       agmen agens equitum et florentis aere cateruas.

11:434       quod si me solum Teucri in certamina poscunt

11:435       idque placet tantumque bonis communibus obsto,

11:436       non adeo has exosa manus Victoria fugit

11:437       ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.

11:438       ibo animis contra, uel magnum praestet Achillem

11:439       factaque Volcani manibus paria induat arma

11:440       ille licet. uobis animam hanc soceroque Latino

11:441       Turnus ego, haud ulli ueterum uirtute secundus,

11:442       deuoui. solum Aeneas uocat? et uocet oro;

11:443       nec Drances potius, siue est haec ira deorum,

11:444       morte luat, siue est uirtus et gloria, tollat.'

11:445       Illi haec inter se dubiis de rebus agebant

11:446       certantes: castra Aeneas aciemque mouebat.

11:447       nuntius ingenti per regia tecta tumultu

11:448       ecce ruit magnisque urbem terroribus implet:

11:449       instructos acie Tiberino a flumine Teucros

11:450       Tyrrhenamque manum totis descendere campis.

11:451       extemplo turbati animi concussaque uulgi

11:452       pectora et arrectae stimulis haud mollibus irae.

11:453       arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuuentus,

11:454       flent maesti mussantque patres. hic undique clamor

11:455       dissensu uario magnus se tollit in auras,

11:456       haud secus atque alto in luco cum forte cateruae

11:457       consedere auium, piscosoue amne Padusae

11:458       dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.

11:459       'immo,' ait 'o ciues,' arrepto tempore Turnus,

11:460       'cogite concilium et pacem laudate sedentes;

11:461       illi armis in regna ruunt.' nec plura locutus

11:462       corripuit sese et tectis citus extulit altis.

11:463       'tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplis,

11:464       duc' ait 'et Rutulos. equitem Messapus in armis,

11:465       et cum fratre Coras latis diffundite campis.

11:466       pars aditus urbis firment turrisque capessant;

11:467       cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.'

11:468       Ilicet in muros tota discurritur urbe.

11:469       concilium ipse pater et magna incepta Latinus

11:470       deserit ac tristi turbatus tempore differt,

11:471       multaque se incusat qui non acceperit ultro

11:472       Dardanium Aenean generumque asciuerit urbi.

11:473       praefodiunt alii portas aut saxa sudesque

11:474       subuectant. bello dat signum rauca cruentum

11:475       bucina. tum muros uaria cinxere corona

11:476       matronae puerique, uocat labor ultimus omnis.

11:477       nec non ad templum summasque ad Palladis arces

11:478       subuehitur magna matrum regina caterua

11:479       dona ferens, iuxtaque comes Lauinia uirgo,

11:480       causa mali tanti, oculos deiecta decoros.

11:481       succedunt matres et templum ture uaporant

11:482       et maestas alto fundunt de limine uoces:

11:483       'armipotens, praeses belli, Tritonia uirgo,

11:484       frange manu telum Phrygii praedonis, et ipsum

11:485       pronum sterne solo portisque effunde sub altis.'

11:486       cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.

11:487       iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis

11:488       horrebat squamis surasque incluserat auro,

11:489       tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem,

11:490       fulgebatque alta decurrens aureus arce

11:491       exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:

11:492       qualis ubi abruptis fugit praesepia uinclis

11:493       tandem liber equus, campoque potitus aperto

11:494       aut ille in pastus armentaque tendit equarum

11:495       aut adsuetus aquae perfundi flumine noto

11:496       emicat, arrectisque fremit ceruicibus alte

11:497       luxurians luduntque iubae per colla, per armos.

11:498       Obuia cui Volscorum acie comitante Camilla

11:499       occurrit portisque ab equo regina sub ipsis

11:500       desiluit, quam tota cohors imitata relictis

11:501       ad terram defluxit equis; tum talia fatur:

11:502       'Turne, sui merito si qua est fiducia forti,

11:503       audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae

11:504       solaque Tyrrhenos equites ire obuia contra.

11:505       me sine prima manu temptare pericula belli,

11:506       tu pedes ad muros subsiste et moenia serua.'

11:507       Turnus ad haec oculos horrenda in uirgine fixus:

11:508       'o decus Italiae uirgo, quas dicere grates

11:509       quasue referre parem? sed nunc, est omnia quando

11:510       iste animus supra, mecum partire laborem.

11:511       Aeneas, ut fama fidem missique reportant

11:512       exploratores, equitum leuia improbus arma

11:513       praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis

11:514       per deserta iugo superans aduentat ad urbem.

11:515       furta paro belli conuexo in tramite siluae,

11:516       ut biuias armato obsidam milite fauces.

11:517       tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;

11:518       tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae

11:519       Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.'

11:520       sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis

11:521       hortatur sociosque duces et pergit in hostem.

11:522       Est curuo anfractu ualles, accommoda fraudi

11:523       armorumque dolis, quam densis frondibus atrum

11:524       urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit

11:525       angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.

11:526       hanc super in speculis summoque in uertice montis

11:527       planities ignota iacet tutique receptus,

11:528       seu dextra laeuaque uelis occurrere pugnae

11:529       siue instare iugis et grandia uoluere saxa.

11:530       huc iuuenis nota fertur regione uiarum

11:531       arripuitque locum et siluis insedit iniquis.

11:532       Velocem interea superis in sedibus Opim,

11:533       unam ex uirginibus sociis sacraque caterua,

11:534       compellabat et has tristis Latonia uoces

11:535       ore dabat: 'graditur bellum ad crudele Camilla,

11:536       o uirgo, et nostris nequiquam cingitur armis,

11:537       cara mihi ante alias. neque enim nouus iste Dianae

11:538       uenit amor subitaque animum dulcedine mouit.

11:539       pulsus ob inuidiam regno uirisque superbas

11:540       Priuerno antiqua Metabus cum excederet urbe,

11:541       infantem fugiens media inter proelia belli

11:542       sustulit exsilio comitem, matrisque uocauit

11:543       nomine Casmillae mutata parte Camillam.

11:544       ipse sinu prae se portans iuga longa petebat

11:545       solorum nemorum: tela undique saeua premebant

11:546       et circumfuso uolitabant milite Volsci.

11:547       ecce fugae medio summis Amasenus abundans

11:548       spumabat ripis, tantus se nubibus imber

11:549       ruperat. ille innare parans infantis amore

11:550       tardatur caroque oneri timet. omnia secum

11:551       uersanti subito uix haec sententia sedit:

11:552       telum immane manu ualida quod forte gerebat

11:553       bellator, solidum nodis et robore cocto,

11:554       huic natam libro et siluestri subere clausam

11:555       implicat atque habilem mediae circumligat hastae;

11:556       quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:

11:557       "alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia uirgo,

11:558       ipse pater famulam uoueo; tua prima per auras

11:559       tela tenens supplex hostem fugit. accipe, testor,

11:560       diua tuam, quae nunc dubiis committitur auris."

11:561       dixit, et adducto contortum hastile lacerto

11:562       immittit: sonuere undae, rapidum super amnem

11:563       infelix fugit in iaculo stridente Camilla.

11:564       at Metabus magna propius iam urgente caterua

11:565       dat sese fluuio, atque hastam cum uirgine uictor

11:566       gramineo, donum Triuiae, de caespite uellit.

11:567       non illum tectis ullae, non moenibus urbes

11:568       accepere (neque ipse manus feritate dedisset),

11:569       pastorum et solis exegit montibus aeuum.

11:570       hic natam in dumis interque horrentia lustra

11:571       armentalis equae mammis et lacte ferino

11:572       nutribat teneris immulgens ubera labris.

11:573       utque pedum primis infans uestigia plantis

11:574       institerat, iaculo palmas armauit acuto

11:575       spiculaque ex umero paruae suspendit et arcum.

11:576       pro crinali auro, pro longae tegmine pallae

11:577       tigridis exuuiae per dorsum a uertice pendent.

11:578       tela manu iam tum tenera puerilia torsit

11:579       et fundam tereti circum caput egit habena

11:580       Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.

11:581       multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres

11:582       optauere nurum; sola contenta Diana

11:583       aeternum telorum et uirginitatis amorem

11:584       intemerata colit. uellem haud correpta fuisset

11:585       militia tali conata lacessere Teucros:

11:586       cara mihi comitumque foret nunc una mearum.

11:587       uerum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,

11:588       labere, nympha, polo finisque inuise Latinos,

11:589       tristis ubi infausto committitur omine pugna.

11:590       haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:

11:591       hac, quicumque sacrum uiolarit uulnere corpus,

11:592       Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.

11:593       post ego nube caua miserandae corpus et arma

11:594       inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.'

11:595       dixit, at illa leuis caeli delapsa per auras

11:596       insonuit nigro circumdata turbine corpus.

11:597       At manus interea muris Troiana propinquat,

11:598       Etruscique duces equitumque exercitus omnis

11:599       compositi numero in turmas. fremit aequore toto

11:600       insultans sonipes et pressis pugnat habenis

11:601       huc conuersus et huc; tum late ferreus hastis

11:602       horret ager campique armis sublimibus ardent.

11:603       nec non Messapus contra celeresque Latini

11:604       et cum fratre Coras et uirginis ala Camillae

11:605       aduersi campo apparent, hastasque reductis

11:606       protendunt longe dextris et spicula uibrant,

11:607       aduentusque uirum fremitusque ardescit equorum.

11:608       iamque intra iactum teli progressus uterque

11:609       substiterat: subito erumpunt clamore furentisque

11:610       exhortantur equos, fundunt simul undique tela

11:611       crebra niuis ritu, caelumque obtexitur umbra.

11:612       continuo aduersis Tyrrhenus et acer Aconteus

11:613       conixi incurrunt hastis primique ruinam

11:614       dant sonitu ingenti perfractaque quadripedantum

11:615       pectora pectoribus rumpunt; excussus Aconteus

11:616       fulminis in morem aut tormento ponderis acti

11:617       praecipitat longe et uitam dispergit in auras.

11:618       Extemplo turbatae acies, uersique Latini

11:619       reiciunt parmas et equos ad moenia uertunt;

11:620       Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.

11:621       iamque propinquabant portis rursusque Latini

11:622       clamorem tollunt et mollia colla reflectunt;

11:623       hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.

11:624       qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus

11:625       nunc ruit ad terram scopulosque superiacit unda

11:626       spumeus extremamque sinu perfundit harenam,

11:627       nunc rapidus retro atque aestu reuoluta resorbens

11:628       saxa fugit litusque uado labente relinquit:

11:629       bis Tusci Rutulos egere ad moenia uersos,

11:630       bis reiecti armis respectant terga tegentes.

11:631       tertia sed postquam congressi in proelia totas

11:632       implicuere inter se acies legitque uirum uir,

11:633       tum uero et gemitus morientum et sanguine in alto

11:634       armaque corporaque et permixti caede uirorum

11:635       semianimes uoluuntur equi, pugna aspera surgit.

11:636       Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,

11:637       hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit;

11:638       quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat

11:639       uulneris impatiens arrecto pectore crura,

11:640       uoluitur ille excussus humi. Catillus Iollan

11:641       ingentemque animis, ingentem corpore et armis

11:642       deicit Herminium, nudo cui uertice fulua

11:643       caesaries nudique umeri nec uulnera terrent;

11:644       tantus in arma patet. latos huic hasta per armos

11:645       acta tremit duplicatque uirum transfixa dolore.

11:646       funditur ater ubique cruor; dant funera ferro

11:647       certantes pulchramque petunt per uulnera mortem.

11:648       At medias inter caedes exsultat Amazon

11:649       unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,

11:650       et nunc lenta manu spargens hastilia denset,

11:651       nunc ualidam dextra rapit indefessa bipennem;

11:652       aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.

11:653       illa etiam, si quando in tergum pulsa recessit,

11:654       spicula conuerso fugientia derigit arcu.

11:655       at circum lectae comites, Larinaque uirgo

11:656       Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securim,

11:657       Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla

11:658       delegit pacisque bonas bellique ministras:

11:659       quales Threiciae cum flumina Thermodontis

11:660       pulsant et pictis bellantur Amazones armis,

11:661       seu circum Hippolyten seu cum se Martia curru

11:662       Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu

11:663       feminea exsultant lunatis agmina peltis.

11:664       Quem telo primum, quem postremum, aspera uirgo,

11:665       deicis? aut quot humi morientia corpora fundis?

11:666       Eunaeum Clytio primum patre, cuius apertum

11:667       aduersi longa transuerberat abiete pectus.

11:668       sanguinis ille uomens riuos cadit atque cruentam

11:669       mandit humum moriensque suo se in uulnere uersat.

11:670       tum Lirim Pagasumque super, quorum alter habenas

11:671       suffuso reuolutus equo dum colligit, alter

11:672       dum subit ac dextram labenti tendit inermem,

11:673       praecipites pariterque ruunt. his addit Amastrum

11:674       Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta

11:675       Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chromimque;

11:676       quotque emissa manu contorsit spicula uirgo,

11:677       tot Phrygii cecidere uiri. procul Ornytus armis

11:678       ignotis et equo uenator Iapyge fertur,

11:679       cui pellis latos umeros erepta iuuenco

11:680       pugnatori operit, caput ingens oris hiatus

11:681       et malae texere lupi cum dentibus albis,

11:682       agrestisque manus armat sparus; ipse cateruis

11:683       uertitur in mediis et toto uertice supra est.

11:684       hunc illa exceptum (neque enim labor agmine uerso)

11:685       traicit et super haec inimico pectore fatur:

11:686       'siluis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?

11:687       aduenit qui uestra dies muliebribus armis

11:688       uerba redargueret. nomen tamen haud leue patrum

11:689       manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.'

11:690       Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum

11:691       corpora, sed Buten auersum cuspide fixit

11:692       loricam galeamque inter, qua colla sedentis

11:693       lucent et laeuo dependet parma lacerto;

11:694       Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem

11:695       eludit gyro interior sequiturque sequentem;

11:696       tum ualidam perque arma uiro perque ossa securim

11:697       altior exsurgens oranti et multa precanti

11:698       congeminat; uulnus calido rigat ora cerebro.

11:699       incidit huic subitoque aspectu territus haesit

11:700       Appenninicolae bellator filius Auni,

11:701       haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.

11:702       isque ubi se nullo iam cursu euadere pugnae

11:703       posse neque instantem reginam auertere cernit,

11:704       consilio uersare dolos ingressus et astu

11:705       incipit haec: 'quid tam egregium, si femina forti

11:706       fidis equo? dimitte fugam et te comminus aequo

11:707       mecum crede solo pugnaeque accinge pedestri:

11:708       iam nosces uentosa ferat cui gloria fraudem.'

11:709       dixit, at illa furens acrique accensa dolore

11:710       tradit equum comiti paribusque resistit in armis

11:711       ense pedes nudo puraque interrita parma.

11:712       at iuuenis uicisse dolo ratus auolat ipse

11:713       (haud mora), conuersisque fugax aufertur habenis

11:714       quadripedemque citum ferrata calce fatigat.

11:715       'uane Ligus frustraque animis elate superbis,

11:716       nequiquam patrias temptasti lubricus artis,

11:717       nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno.'

11:718       haec fatur uirgo, et pernicibus ignea plantis

11:719       transit equum cursu frenisque aduersa prehensis

11:720       congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:

11:721       quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto

11:722       consequitur pennis sublimem in nube columbam

11:723       comprensamque tenet pedibusque euiscerat uncis;

11:724       tum cruor et uulsae labuntur ab aethere plumae.

11:725       At non haec nullis hominum sator atque deorum

11:726       obseruans oculis summo sedet altus Olympo.

11:727       Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeua

11:728       suscitat et stimulis haud mollibus inicit iras.

11:729       ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon

11:730       fertur equo uariisque instigat uocibus alas

11:731       nomine quemque uocans, reficitque in proelia pulsos.

11:732       'quis metus, o numquam dolituri, o semper inertes

11:733       Tyrrheni, quae tanta animis ignauia uenit?

11:734       femina palantis agit atque haec agmina uertit!

11:735       quo ferrum quidue haec gerimus tela inrita dextris?

11:736       at non in Venerem segnes nocturnaque bella,

11:737       aut ubi curua choros indixit tibia Bacchi.

11:738       exspectate dapes et plenae pocula mensae

11:739       (hic amor, hoc studium) dum sacra secundus haruspex

11:740       nuntiet ac lucos uocet hostia pinguis in altos!'

11:741       haec effatus equum in medios moriturus et ipse

11:742       concitat, et Venulo aduersum se turbidus infert

11:743       dereptumque ab equo dextra complectitur hostem

11:744       et gremium ante suum multa ui concitus aufert.

11:745       tollitur in caelum clamor cunctique Latini

11:746       conuertere oculos. uolat igneus aequore Tarchon

11:747       arma uirumque ferens; tum summa ipsius ab hasta

11:748       defringit ferrum et partis rimatur apertas,

11:749       qua uulnus letale ferat; contra ille repugnans

11:750       sustinet a iugulo dextram et uim uiribus exit.

11:751       utque uolans alte raptum cum fulua draconem

11:752       fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,

11:753       saucius at serpens sinuosa uolumina uersat

11:754       arrectisque horret squamis et sibilat ore

11:755       arduus insurgens, illa haud minus urget obunco

11:756       luctantem rostro, simul aethera uerberat alis:

11:757       haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon

11:758       portat ouans. ducis exemplum euentumque secuti

11:759       Maeonidae incurrunt. tum fatis debitus Arruns

11:760       uelocem iaculo et multa prior arte Camillam

11:761       circuit, et quae sit fortuna facillima temptat.

11:762       qua se cumque furens medio tulit agmine uirgo,

11:763       hac Arruns subit et tacitus uestigia lustrat;

11:764       qua uictrix redit illa pedemque ex hoste reportat,

11:765       hac iuuenis furtim celeris detorquet habenas.

11:766       hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat

11:767       undique circuitum et certam quatit improbus hastam.

11:768       Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos

11:769       insignis longe Phrygiis fulgebat in armis

11:770       spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis

11:771       in plumam squamis auro conserta tegebat.

11:772       ipse peregrina ferrugine clarus et ostro

11:773       spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;

11:774       aureus ex umeris erat arcus et aurea uati

11:775       cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis

11:776       carbaseos fuluo in nodum collegerat auro

11:777       pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.

11:778       hunc uirgo, siue ut templis praefigeret arma

11:779       Troia, captiuo siue ut se ferret in auro

11:780       uenatrix, unum ex omni certamine pugnae

11:781       caeca sequebatur totumque incauta per agmen

11:782       femineo praedae et spoliorum ardebat amore,

11:783       telum ex insidiis cum tandem tempore capto

11:784       concitat et superos Arruns sic uoce precatur:

11:785       'summe deum, sancti custos Soractis Apollo,

11:786       quem primi colimus, cui pineus ardor aceruo

11:787       pascitur, et medium freti pietate per ignem

11:788       cultores multa premimus uestigia pruna,

11:789       da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,

11:790       omnipotens. non exuuias pulsaeue tropaeum

11:791       uirginis aut spolia ulla peto, mihi cetera laudem

11:792       facta ferent; haec dira meo dum uulnere pestis

11:793       pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.'

11:794       Audiit et uoti Phoebus succedere partem

11:795       mente dedit, partem uolucris dispersit in auras:

11:796       sterneret ut subita turbatam morte Camillam

11:797       adnuit oranti; reducem ut patria alta uideret

11:798       non dedit, inque Notos uocem uertere procellae.

11:799       ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,

11:800       conuertere animos acris oculosque tulere

11:801       cuncti ad reginam Volsci. nihil ipsa nec aurae

11:802       nec sonitus memor aut uenientis ab aethere teli,

11:803       hasta sub exsertam donec perlata papillam

11:804       haesit uirgineumque alte bibit acta cruorem.

11:805       concurrunt trepidae comites dominamque ruentem

11:806       suscipiunt. fugit ante omnis exterritus Arruns

11:807       laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae

11:808       credere nec telis occurrere uirginis audet.

11:809       ac uelut ille, prius quam tela inimica sequantur,

11:810       continuo in montis sese auius abdidit altos

11:811       occiso pastore lupus magnoue iuuenco,

11:812       conscius audacis facti, caudamque remulcens

11:813       subiecit pauitantem utero siluasque petiuit:

11:814       haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns

11:815       contentusque fuga mediis se immiscuit armis.

11:816       illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter

11:817       ferreus ad costas alto stat uulnere mucro.

11:818       labitur exsanguis, labuntur frigida leto

11:819       lumina, purpureus quondam color ora reliquit.

11:820       tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam

11:821       adloquitur, fida ante alias quae sola Camillae

11:822       quicum partiri curas, atque haec ita fatur:

11:823       'hactenus, Acca soror, potui: nunc uulnus acerbum

11:824       conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.

11:825       effuge et haec Turno mandata nouissima perfer:

11:826       succedat pugnae Troianosque arceat urbe.

11:827       iamque uale.' simul his dictis linquebat habenas

11:828       ad terram non sponte fluens. tum frigida toto

11:829       paulatim exsoluit se corpore, lentaque colla

11:830       et captum leto posuit caput, arma relinquens,

11:831       uitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

11:832       tum uero immensus surgens ferit aurea clamor

11:833       sidera: deiecta crudescit pugna Camilla;

11:834       incurrunt densi simul omnis copia Teucrum

11:835       Tyrrhenique duces Euandrique Arcades alae.

11:836       At Triuiae custos iamdudum in montibus Opis

11:837       alta sedet summis spectatque interrita pugnas.

11:838       utque procul medio iuuenum in clamore furentum

11:839       prospexit tristi mulcatam morte Camillam,

11:840       ingemuitque deditque has imo pectore uoces:

11:841       'heu nimium, uirgo, nimium crudele luisti

11:842       supplicium Teucros conata lacessere bello!

11:843       nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam

11:844       profuit aut nostras umero gessisse pharetras.

11:845       non tamen indecorem tua te regina reliquit

11:846       extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum

11:847       per gentis erit aut famam patieris inultae.

11:848       nam quicumque tuum uiolauit uulnere corpus

11:849       morte luet merita.' fuit ingens monte sub alto

11:850       regis Dercenni terreno ex aggere bustum

11:851       antiqui Laurentis opacaque ilice tectum;

11:852       hic dea se primum rapido pulcherrima nisu

11:853       sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.

11:854       ut uidit fulgentem armis ac uana tumentem,

11:855       'cur' inquit 'diuersus abis? huc derige gressum,

11:856       huc periture ueni, capias ut digna Camillae

11:857       praemia. tune etiam telis moriere Dianae?'

11:858       dixit, et aurata uolucrem Threissa sagittam

11:859       deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit

11:860       et duxit longe, donec curuata coirent

11:861       inter se capita et manibus iam tangeret aequis,

11:862       laeua aciem ferri, dextra neruoque papillam.

11:863       extemplo teli stridorem aurasque sonantis

11:864       audiit una Arruns haesitque in corpore ferrum.

11:865       illum exspirantem socii atque extrema gementem

11:866       obliti ignoto camporum in puluere linquunt;

11:867       Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.

11:868       Prima fugit domina amissa leuis ala Camillae,

11:869       turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas,

11:870       disiectique duces desolatique manipli

11:871       tuta petunt et equis auersi ad moenia tendunt.

11:872       nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis

11:873       sustentare ualet telis aut sistere contra,

11:874       sed laxos referunt umeris languentibus arcus,

11:875       quadripedumque putrem cursu quatit ungula campum.

11:876       uoluitur ad muros caligine turbidus atra

11:877       puluis, et e speculis percussae pectora matres

11:878       femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.

11:879       qui cursu portas primi inrupere patentis,

11:880       hos inimica super mixto premit agmine turba,

11:881       nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,

11:882       moenibus in patriis atque inter tuta domorum

11:883       confixi exspirant animas. pars claudere portas,

11:884       nec sociis aperire uiam nec moenibus audent

11:885       accipere orantis, oriturque miserrima caedes

11:886       defendentum armis aditus inque arma ruentum.

11:887       exclusi ante oculos lacrimantumque ora parentum

11:888       pars in praecipitis fossas urgente ruina

11:889       uoluitur, immissis pars caeca et concita frenis

11:890       arietat in portas et duros obice postis.

11:891       ipsae de muris summo certamine matres

11:892       (monstrat amor uerus patriae, ut uidere Camillam)

11:893       tela manu trepidae iaciunt ac robore duro

11:894       stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis

11:895       praecipites, primaeque mori pro moenibus ardent.

11:896       Interea Turnum in siluis saeuissimus implet

11:897       nuntius et iuueni ingentem fert Acca tumultum:

11:898       deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,

11:899       ingruere infensos hostis et Marte secundo

11:900       omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.

11:901       ille furens (et saeua Iouis sic numina poscunt)

11:902       deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.

11:903       uix e conspectu exierat campumque tenebat,

11:904       cum pater Aeneas saltus ingressus apertos

11:905       exsuperatque iugum siluaque euadit opaca.

11:906       sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur

11:907       agmine nec longis inter se passibus absunt;

11:908       ac simul Aeneas fumantis puluere campos

11:909       prospexit longe Laurentiaque agmina uidit,

11:910       et saeuum Aenean agnouit Turnus in armis

11:911       aduentumque pedum flatusque audiuit equorum.

11:912       continuoque ineant pugnas et proelia temptent,

11:913       ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero

11:914       tingat equos noctemque die labente reducat.

11:915       considunt castris ante urbem et moenia uallant.




Book XII.

12:1             Turnus ut infractos aduerso Marte Latinos

12:2             defecisse uidet, sua nunc promissa reposci,

12:3             se signari oculis, ultro implacabilis ardet

12:4             attollitque animos. Poenorum qualis in aruis

12:5             saucius ille graui uenantum uulnere pectus

12:6             tum demum mouet arma leo, gaudetque comantis

12:7             excutiens ceruice toros fixumque latronis

12:8             mpauidus frangit telum et fremit ore cruento:

12:9             haud secus accenso gliscit uiolentia Turno.

12:10       tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:

12:11       'nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent

12:12       ignaui Aeneadae, nec quae pepigere recusent:

12:13       congredior. fer sacra, pater, et concipe foedus.

12:14       aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam

12:15       desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),

12:16       et solus ferro crimen commune refellam,

12:17       aut habeat uictos, cedat Lauinia coniunx.'

12:18       Olli sedato respondit corde Latinus:

12:19       'o praestans animi iuuenis, quantum ipse feroci

12:20       uirtute exsuperas, tanto me impensius aequum est

12:21       consulere atque omnis metuentem expendere casus.

12:22       sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta

12:23       multa manu, nec non aurumque animusque Latino est;

12:24       sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus aruis

12:25       nec genus indecores. sine me haec haud mollia fatu

12:26       sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri:

12:27       me natam nulli ueterum sociare procorum

12:28       fas erat, idque omnes diuique hominesque canebant.

12:29       uictus amore tui, cognato sanguine uictus

12:30       coniugis et maestae lacrimis, uincla omnia rupi;

12:31       promissam eripui genero, arma impia sumpsi.

12:32       ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur

12:33       bella, uides, quantos primus patiare labores.

12:34       bis magna uicti pugna uix urbe tuemur

12:35       spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta

12:36       sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.

12:37       quo referor totiens? quae mentem insania mutat?

12:38       si Turno exstincto socios sum ascire paratus,

12:39       cur non incolumi potius certamina tollo?

12:40       quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet

12:41       Italia, ad mortem si te (fors dicta refutet!)

12:42       prodiderim, natam et conubia nostra petentem?

12:43       respice res bello uarias, miserere parentis

12:44       longaeui, quem nunc maestum patria Ardea longe

12:45       diuidit.' haudquaquam dictis uiolentia Turni

12:46       flectitur; exsuperat magis aegrescitque medendo.

12:47       ut primum fari potuit, sic institit ore:

12:48       'quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me

12:49       deponas letumque sinas pro laude pacisci.

12:50       et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra

12:51       spargimus, et nostro sequitur de uulnere sanguis.

12:52       longe illi dea mater erit, quae nube fugacem

12:53       feminea tegat et uanis sese occulat umbris.'

12:54       At regina noua pugnae conterrita sorte

12:55       flebat et ardentem generum moritura tenebat:

12:56       'Turne, per has ego te lacrimas, per si quis Amatae

12:57       tangit honos animum: spes tu nunc una, senectae

12:58       tu requies miserae, decus imperiumque Latini

12:59       te penes, in te omnis domus inclinata recumbit.

12:60       unum oro: desiste manum committere Teucris.

12:61       qui te cumque manent isto certamine casus

12:62       et me, Turne, manent; simul haec inuisa relinquam

12:63       lumina nec generum Aenean captiua uidebo.'

12:64       accepit uocem lacrimis Lauinia matris

12:65       flagrantis perfusa genas, cui plurimus ignem

12:66       subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.

12:67       Indum sanguineo ueluti uiolauerit ostro

12:68       si quis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa

12:69       alba rosa, talis uirgo dabat ore colores.

12:70       illum turbat amor figitque in uirgine uultus;

12:71       ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam:

12:72       'ne, quaeso, ne me lacrimis neue omine tanto

12:73       prosequere in duri certamina Martis euntem,

12:74       o mater; neque enim Turno mora libera mortis.

12:75       nuntius haec, Idmon, Phrygio mea dicta tyranno

12:76       haud placitura refer. cum primum crastina caelo

12:77       puniceis inuecta rotis Aurora rubebit,

12:78       non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant

12:79       et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,

12:80       illo quaeratur coniunx Lauinia campo.'

12:81       Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit,

12:82       poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,

12:83       Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,

12:84       qui candore niues anteirent, cursibus auras.

12:85       circumstant properi aurigae manibusque lacessunt

12:86       pectora plausa cauis et colla comantia pectunt.

12:87       ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco

12:88       circumdat loricam umeris, simul aptat habendo

12:89       ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae,

12:90       ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti

12:91       fecerat et Stygia candentem tinxerat unda.

12:92       exim quae mediis ingenti adnixa columnae

12:93       aedibus astabat, ualidam ui corripit hastam,

12:94       Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem

12:95       uociferans: 'nunc, o numquam frustrata uocatus

12:96       hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor,

12:97       te Turni nunc dextra gerit; da sternere corpus

12:98       loricamque manu ualida lacerare reuulsam

12:99       semiuiri Phrygis et foedare in puluere crinis

12:100       uibratos calido ferro murraque madentis.'

12:101       his agitur furiis, totoque ardentis ab ore

12:102       scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis,

12:103       mugitus ueluti cum prima in proelia taurus

12:104       terrificos ciet aut irasci in cornua temptat

12:105       arboris obnixus trunco, uentosque lacessit

12:106       ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.

12:107       Nec minus interea maternis saeuus in armis

12:108       Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,

12:109       oblato gaudens componi foedere bellum.

12:110       tum socios maestique metum solatur Iuli

12:111       fata docens, regique iubet responsa Latino

12:112       certa referre uiros et pacis dicere leges.

12:113       Postera uix summos spargebat lumine montis

12:114       orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt

12:115       Solis equi lucemque elatis naribus efflant:

12:116       campum ad certamen magnae sub moenibus urbis

12:117       dimensi Rutulique uiri Teucrique parabant

12:118       in medioque focos et dis communibus aras

12:119       gramineas. alii fontemque ignemque ferebant

12:120       uelati limo et uerbena tempora uincti.

12:121       procedit legio Ausonidum, pilataque plenis

12:122       agmina se fundunt portis. hinc Troius omnis

12:123       Tyrrhenusque ruit uariis exercitus armis,

12:124       haud secus instructi ferro quam si aspera Martis

12:125       pugna uocet. nec non mediis in milibus ipsi

12:126       ductores auro uolitant ostroque superbi,

12:127       et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas

12:128       et Messapus equum domitor, Neptunia proles;

12:129       utque dato signo spatia in sua quisque recessit,

12:130       defigunt tellure hastas et scuta reclinant.

12:131       tum studio effusae matres et uulgus inermum

12:132       inualidique senes turris ac tecta domorum

12:133       obsedere, alii portis sublimibus astant.

12:134       At Iuno ex summo (qui nunc Albanus habetur;

12:135       tum neque nomen erat neque honos aut gloria monti)

12:136       prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas

12:137       Laurentum Troumque acies urbemque Latini.

12:138       extemplo Turni sic est adfata sororem

12:139       diua deam, stagnis quae fluminibusque sonoris

12:140       praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem

12:141       Iuppiter erepta pro uirginitate sacrauit):

12:142       'nympha, decus fluuiorum, animo gratissima nostro,

12:143       scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae

12:144       magnanimi Iouis ingratum ascendere cubile,

12:145       praetulerim caelique libens in parte locarim:

12:146       disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.

12:147       qua uisa est Fortuna pati Parcaeque sinebant

12:148       cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi;

12:149       nunc iuuenem imparibus uideo concurrere fatis,

12:150       Parcarumque dies et uis inimica propinquat.

12:151       non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.

12:152       tu pro germano si quid praesentius audes,

12:153       perge; decet. forsan miseros meliora sequentur.'

12:154       uix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profundit

12:155       terque quaterque manu pectus percussit honestum.

12:156       'non lacrimis hoc tempus' ait Saturnia Iuno:

12:157       'accelera et fratrem, si quis modus, eripe morti;

12:158       aut tu bella cie conceptumque excute foedus.

12:159       auctor ego audendi.' sic exhortata reliquit

12:160       incertam et tristi turbatam uulnere mentis.

12:161       Interea reges ingenti mole Latinus

12:162       quadriiugo uehitur curru (cui tempora circum

12:163       aurati bis sex radii fulgentia cingunt,

12:164       Solis aui specimen), bigis it Turnus in albis,

12:165       bina manu lato crispans hastilia ferro.

12:166       hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,

12:167       sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis

12:168       et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,

12:169       procedunt castris, puraque in ueste sacerdos

12:170       saetigeri fetum suis intonsamque bidentem

12:171       attulit admouitque pecus flagrantibus aris.

12:172       illi ad surgentem conuersi lumina solem

12:173       dant fruges manibus salsas et tempora ferro

12:174       summa notant pecudum, paterisque altaria libant.

12:175       Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:

12:176       'esto nunc Sol testis et haec mihi terra uocanti,

12:177       quam propter tantos potui perferre labores,

12:178       et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx

12:179       (iam melior, iam, diua, precor), tuque inclute Mauors,

12:180       cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;

12:181       fontisque fluuiosque uoco, quaeque aetheris alti

12:182       religio et quae caeruleo sunt numina ponto:

12:183       cesserit Ausonio si fors uictoria Turno,

12:184       conuenit Euandri uictos discedere ad urbem,

12:185       cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles

12:186       Aeneadae referent ferroue haec regna lacessent.

12:187       sin nostrum adnuerit nobis uictoria Martem

12:188       (ut potius reor et potius di numine firment),

12:189       non ego nec Teucris Italos parere iubebo

12:190       nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae

12:191       inuictae gentes aeterna in foedera mittant.

12:192       sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,

12:193       imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri

12:194       constituent urbique dabit Lauinia nomen.'

12:195       Sic prior Aeneas, sequitur sic deinde Latinus

12:196       suspiciens caelum, tenditque ad sidera dextram:

12:197       'haec eadem, Aenea, terram, mare, sidera, iuro

12:198       Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem,

12:199       uimque deum infernam et duri sacraria Ditis;

12:200       audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit.

12:201       tango aras, medios ignis et numina testor:

12:202       nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,

12:203       quo res cumque cadent; nec me uis ulla uolentem

12:204       auertet, non, si tellurem effundat in undas

12:205       diluuio miscens caelumque in Tartara soluat,

12:206       ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat)

12:207       'numquam fronde leui fundet uirgulta nec umbras,

12:208       cum semel in siluis imo de stirpe recisum

12:209       matre caret posuitque comas et bracchia ferro,

12:210       olim arbos, nunc artificis manus aere decoro

12:211       inclusit patribusque dedit gestare Latinis.'

12:212       talibus inter se firmabant foedera dictis

12:213       conspectu in medio procerum. tum rite sacratas

12:214       in flammam iugulant pecudes et uiscera uiuis

12:215       eripiunt, cumulantque oneratis lancibus aras.

12:216       At uero Rutulis impar ea pugna uideri

12:217       iamdudum et uario misceri pectora motu,

12:218       tum magis ut propius cernunt non uiribus aequos.

12:219       adiuuat incessu tacito progressus et aram

12:220       suppliciter uenerans demisso lumine Turnus

12:221       pubentesque genae et iuuenali in corpore pallor.

12:222       quem simul ac Iuturna soror crebrescere uidit

12:223       sermonem et uulgi uariare labantia corda,

12:224       in medias acies formam adsimulata Camerti,

12:225       cui genus a proauis ingens clarumque paternae

12:226       nomen erat uirtutis, et ipse acerrimus armis,

12:227       in medias dat sese acies haud nescia rerum

12:228       rumoresque serit uarios ac talia fatur:

12:229       'non pudet, o Rutuli, pro cunctis talibus unam

12:230       obiectare animam? numerone an uiribus aequi

12:231       non sumus? en, omnes et Troes et Arcades hi sunt,

12:232       fatalisque manus, infensa Etruria Turno:

12:233       uix hostem, alterni si congrediamur, habemus.

12:234       ille quidem ad superos, quorum se deuouet aris,

12:235       succedet fama uiuusque per ora feretur;

12:236       nos patria amissa dominis parere superbis

12:237       cogemur, qui nunc lenti consedimus aruis.'

12:238       Talibus incensa est iuuenum sententia dictis

12:239       iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur:

12:240       ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.

12:241       qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem

12:242       sperabant, nunc arma uolunt foedusque precantur

12:243       infectum et Turni sortem miserantur iniquam.

12:244       his aliud maius Iuturna adiungit et alto

12:245       dat signum caelo, quo non praesentius ullum

12:246       turbauit mentes Italas monstroque fefellit.

12:247       namque uolans rubra fuluus Iouis ales in aethra

12:248       litoreas agitabat auis turbamque sonantem

12:249       agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas

12:250       cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.

12:251       arrexere animos Itali, cunctaeque uolucres

12:252       conuertunt clamore fugam (mirabile uisu),

12:253       aetheraque obscurant pennis hostemque per auras

12:254       facta nube premunt, donec ui uictus et ipso

12:255       pondere defecit praedamque ex unguibus ales

12:256       proiecit fluuio, penitusque in nubila fugit.

12:257       Tum uero augurium Rutuli clamore salutant

12:258       expediuntque manus, primusque Tolumnius augur

12:259       'hoc erat, hoc uotis' inquit 'quod saepe petiui.

12:260       accipio agnoscoque deos; me, me duce ferrum

12:261       corripite, o miseri, quos improbus aduena bello

12:262       territat inualidas ut auis, et litora uestra

12:263       ui populat. petet ille fugam penitusque profundo

12:264       uela dabit. uos unanimi densete cateruas

12:265       et regem uobis pugna defendite raptum.'

12:266       dixit, et aduersos telum contorsit in hostis

12:267       procurrens; sonitum dat stridula cornus et auras

12:268       certa secat. simul hoc, simul ingens clamor et omnes

12:269       turbati cunei calefactaque corda tumultu.

12:270       hasta uolans, ut forte nouem pulcherrima fratrum

12:271       corpora constiterant contra, quos fida crearat

12:272       una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,

12:273       horum unum ad medium, teritur qua sutilis aluo

12:274       balteus et laterum iuncturas fibula mordet,

12:275       egregium forma iuuenem et fulgentibus armis,

12:276       transadigit costas fuluaque effundit harena.

12:277       at fratres, animosa phalanx accensaque luctu,

12:278       pars gladios stringunt manibus, pars missile ferrum

12:279       corripiunt caecique ruunt. quos agmina contra

12:280       procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant

12:281       Troes Agyllinique et pictis Arcades armis:

12:282       sic omnis amor unus habet decernere ferro.

12:283       diripuere aras, it toto turbida caelo

12:284       tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,

12:285       craterasque focosque ferunt. fugit ipse Latinus

12:286       pulsatos referens infecto foedere diuos.

12:287       infrenant alii currus aut corpora saltu

12:288       subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.

12:289       Messapus regem regisque insigne gerentem

12:290       Tyrrhenum Aulesten, auidus confundere foedus,

12:291       aduerso proterret equo; ruit ille recedens

12:292       et miser oppositis a tergo inuoluitur aris

12:293       in caput inque umeros. at feruidus aduolat hasta

12:294       Messapus teloque orantem multa trabali

12:295       desuper altus equo grauiter ferit atque ita fatur:

12:296       'hoc habet, haec melior magnis data uictima diuis.'

12:297       concurrunt Itali spoliantque calentia membra.

12:298       obuius ambustum torrem Corynaeus ab ara

12:299       corripit et uenienti Ebyso plagamque ferenti

12:300       occupat os flammis: olli ingens barba reluxit

12:301       nidoremque ambusta dedit. super ipse secutus

12:302       caesariem laeua turbati corripit hostis

12:303       impressoque genu nitens terrae applicat ipsum;

12:304       sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum

12:305       pastorem primaque acie per tela ruentem

12:306       ense sequens nudo superimminet; ille securi

12:307       aduersi frontem mediam mentumque reducta

12:308       dissicit et sparso late rigat arma cruore.

12:309       olli dura quies oculos et ferreus urget

12:310       somnus, in aeternam conduntur lumina noctem.

12:311       At pius Aeneas dextram tendebat inermem

12:312       nudato capite atque suos clamore uocabat:

12:313       'quo ruitis? quaeue ista repens discordia surgit?

12:314       o cohibete iras! ictum iam foedus et omnes

12:315       compositae leges. mihi ius concurrere soli;

12:316       me sinite atque auferte metus. ego foedera faxo

12:317       firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.'

12:318       has inter uoces, media inter talia uerba

12:319       ecce uiro stridens alis adlapsa sagitta est,

12:320       incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,

12:321       quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,

12:322       attulerit; pressa est insignis gloria facti,

12:323       nec sese Aeneae iactauit uulnere quisquam.

12:324       Turnus ut Aenean cedentem ex agmine uidit

12:325       turbatosque duces, subita spe feruidus ardet;

12:326       poscit equos atque arma simul, saltuque superbus

12:327       emicat in currum et manibus molitur habenas.

12:328       multa uirum uolitans dat fortia corpora leto.

12:329       seminecis uoluit multos: aut agmina curru

12:330       proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.

12:331       qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri

12:332       sanguineus Mauors clipeo increpat atque furentis

12:333       bella mouens immittit equos, illi aequore aperto

12:334       ante Notos Zephyrumque uolant, gemit ultima pulsu

12:335       Thraca pedum circumque atrae Formidinis ora

12:336       Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:

12:337       talis equos alacer media inter proelia Turnus

12:338       fumantis sudore quatit, miserabile caesis

12:339       hostibus insultans; spargit rapida ungula rores

12:340       sanguineos mixtaque cruor calcatur harena.

12:341       iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,

12:342       hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo

12:343       Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse

12:344       nutrierat Lycia paribusque ornauerat armis

12:345       uel conferre manum uel equo praeuertere uentos.

12:346       Parte alia media Eumedes in proelia fertur,

12:347       antiqui proles bello praeclara Dolonis,

12:348       nomine auum referens, animo manibusque parentem,

12:349       qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,

12:350       ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;

12:351       illum Tydides alio pro talibus ausis

12:352       adfecit pretio nec equis aspirat Achilli.

12:353       hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,

12:354       ante leui iaculo longum per inane secutus

12:355       sistit equos biiugis et curru desilit atque

12:356       semianimi lapsoque superuenit, et pede collo

12:357       impresso dextrae mucronem extorquet et alto

12:358       fulgentem tingit iugulo atque haec insuper addit:

12:359       'en agros et, quam bello, Troiane, petisti,

12:360       Hesperiam metire iacens: haec praemia, qui me

12:361       ferro ausi temptare, ferunt, sic moenia condunt.'

12:362       huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit

12:363       Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque

12:364       et sternacis equi lapsum ceruice Thymoeten.

12:365       ac uelut Edoni Boreae cum spiritus alto

12:366       insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,

12:367       qua uenti incubuere, fugam dant nubila caelo:

12:368       sic Turno, quacumque uiam secat, agmina cedunt

12:369       conuersaeque ruunt acies; fert impetus ipsum

12:370       et cristam aduerso curru quatit aura uolantem.

12:371       non tulit instantem Phegeus animisque frementem

12:372       obiecit sese ad currum et spumantia frenis

12:373       ora citatorum dextra detorsit equorum.

12:374       dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum

12:375       lancea consequitur rumpitque infixa bilicem

12:376       loricam et summum degustat uulnere corpus.

12:377       ille tamen clipeo obiecto conuersus in hostem

12:378       ibat et auxilium ducto mucrone petebat,

12:379       cum rota praecipitem et procursu concitus axis

12:380       impulit effunditque solo, Turnusque secutus

12:381       imam inter galeam summi thoracis et oras

12:382       abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.

12:383       Atque ea dum campis uictor dat funera Turnus,

12:384       interea Aenean Mnestheus et fidus Achates

12:385       Ascaniusque comes castris statuere cruentum

12:386       alternos longa nitentem cuspide gressus.

12:387       saeuit et infracta luctatur harundine telum

12:388       eripere auxilioque uiam, quae proxima, poscit:

12:389       ense secent lato uulnus telique latebram

12:390       rescindant penitus, seseque in bella remittant.

12:391       iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx

12:392       Iasides, acri quondam cui captus amore

12:393       ipse suas artis, sua munera, laetus Apollo

12:394       augurium citharamque dabat celerisque sagittas.

12:395       ille, ut depositi proferret fata parentis,

12:396       scire potestates herbarum usumque medendi

12:397       maluit et mutas agitare inglorius artis.

12:398       stabat acerba fremens ingentem nixus in hastam

12:399       Aeneas magno iuuenum et maerentis Iuli

12:400       concursu, lacrimis immobilis. ille retorto

12:401       Paeonium in morem senior succinctus amictu

12:402       multa manu medica Phoebique potentibus herbis

12:403       nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra

12:404       sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.

12:405       nulla uiam Fortuna regit, nihil auctor Apollo

12:406       subuenit, et saeuus campis magis ac magis horror

12:407       crebrescit propiusque malum est. iam puluere caelum

12:408       stare uident: subeunt equites et spicula castris

12:409       densa cadunt mediis. it tristis ad aethera clamor

12:410       bellantum iuuenum et duro sub Marte cadentum.

12:411       Hic Venus indigno nati concussa dolore

12:412       dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,

12:413       puberibus caulem foliis et flore comantem

12:414       purpureo; non illa feris incognita capris

12:415       gramina, cum tergo uolucres haesere sagittae.

12:416       hoc Venus obscuro faciem circumdata nimbo

12:417       detulit, hoc fusum labris splendentibus amnem

12:418       inficit occulte medicans, spargitque salubris

12:419       ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.

12:420       fouit ea uulnus lympha longaeuus Iapyx

12:421       ignorans, subitoque omnis de corpore fugit

12:422       quippe dolor, omnis stetit imo uulnere sanguis.

12:423       iamque secuta manum nullo cogente sagitta

12:424       excidit, atque nouae rediere in pristina uires.

12:425       'arma citi properate uiro! quid statis?' Iapyx

12:426       conclamat primusque animos accendit in hostem.

12:427       'non haec humanis opibus, non arte magistra

12:428       proueniunt, neque te, Aenea, mea dextera seruat:

12:429       maior agit deus atque opera ad maiora remittit.'

12:430       ille auidus pugnae suras incluserat auro

12:431       hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.

12:432       postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,

12:433       Ascanium fusis circum complectitur armis

12:434       summaque per galeam delibans oscula fatur:

12:435       'disce, puer, uirtutem ex me uerumque laborem,

12:436       fortunam ex aliis. nunc te mea dextera bello

12:437       defensum dabit et magna inter praemia ducet.

12:438       tu facito, mox cum matura adoleuerit aetas,

12:439       sis memor et te animo repetentem exempla tuorum

12:440       et pater Aeneas et auunculus excitet Hector.'

12:441       Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens

12:442       telum immane manu quatiens; simul agmine denso

12:443       Antheusque Mnestheusque ruunt, omnisque relictis

12:444       turba fluit castris. tum caeco puluere campus

12:445       miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.

12:446       uidit ab aduerso uenientis aggere Turnus,

12:447       uidere Ausonii, gelidusque per ima cucurrit

12:448       ossa tremor; prima ante omnis Iuturna Latinos

12:449       audiit agnouitque sonum et tremefacta refugit.

12:450       ille uolat campoque atrum rapit agmen aperto.

12:451       qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus

12:452       it mare per medium (miseris, heu, praescia longe

12:453       horrescunt corda agricolis: dabit ille ruinas

12:454       arboribus stragemque satis, ruet omnia late),

12:455       ante uolant sonitumque ferunt ad litora uenti:

12:456       talis in aduersos ductor Rhoeteius hostis

12:457       agmen agit, densi cuneis se quisque coactis

12:458       adglomerant. ferit ense grauem Thymbraeus Osirim,

12:459       Arcetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates

12:460       Vfentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,

12:461       primus in aduersos telum qui torserat hostis.

12:462       tollitur in caelum clamor, uersique uicissim

12:463       puluerulenta fuga Rutuli dant terga per agros.

12:464       ipse neque auersos dignatur sternere morti

12:465       nec pede congressos aequo nec tela ferentis

12:466       insequitur: solum densa in caligine Turnum

12:467       uestigat lustrans, solum in certamina poscit.

12:468       Hoc concussa metu mentem Iuturna uirago

12:469       aurigam Turni media inter lora Metiscum

12:470       excutit et longe lapsum temone reliquit;

12:471       ipsa subit manibusque undantis flectit habenas

12:472       cuncta gerens, uocemque et corpus et arma Metisci.

12:473       nigra uelut magnas domini cum diuitis aedes

12:474       peruolat et pennis alta atria lustrat hirundo

12:475       pabula parua legens nidisque loquacibus escas,

12:476       et nunc porticibus uacuis, nunc umida circum

12:477       stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis

12:478       fertur equis rapidoque uolans obit omnia curru,

12:479       iamque hic germanum iamque hic ostentat ouantem

12:480       nec conferre manum patitur, uolat auia longe.

12:481       haud minus Aeneas tortos legit obuius orbis,

12:482       uestigatque uirum et disiecta per agmina magna

12:483       uoce uocat. quotiens oculos coniecit in hostem

12:484       alipedumque fugam cursu temptauit equorum,

12:485       auersos totiens currus Iuturna retorsit.

12:486       heu, quid agat? uario nequiquam fluctuat aestu,

12:487       diuersaeque uocant animum in contraria curae.

12:488       huic Messapus, uti laeua duo forte gerebat

12:489       lenta, leuis cursu, praefixa hastilia ferro,

12:490       horum unum certo contorquens derigit ictu.

12:491       substitit Aeneas et se collegit in arma

12:492       poplite subsidens; apicem tamen incita summum

12:493       hasta tulit summasque excussit uertice cristas.

12:494       tum uero adsurgunt irae, insidiisque subactus,

12:495       diuersos ubi sensit equos currumque referri,

12:496       multa Iouem et laesi testatus foederis aras

12:497       iam tandem inuadit medios et Marte secundo

12:498       terribilis saeuam nullo discrimine caedem

12:499       suscitat, irarumque omnis effundit habenas.

12:500       Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes

12:501       diuersas obitumque ducum, quos aequore toto

12:502       inque uicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,

12:503       expediat? tanton placuit concurrere motu,

12:504       Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?

12:505       Aeneas Rutulum Sucronem (ea prima ruentis

12:506       pugna loco statuit Teucros) haud multa morantem

12:507       excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum

12:508       transadigit costas et cratis pectoris ensem.

12:509       Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,

12:510       congressus pedes, hunc uenientem cuspide longa,

12:511       hunc mucrone ferit, curruque abscisa duorum

12:512       suspendit capita et rorantia sanguine portat.

12:513       ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,

12:514       tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,

12:515       nomen Echionium matrisque genus Peridiae;

12:516       hic fratres Lycia missos et Apollinis agris

12:517       et iuuenem exosum nequiquam bella Menoeten,

12:518       Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae

12:519       ars fuerat pauperque domus nec nota potentum

12:520       munera, conductaque pater tellure serebat.

12:521       ac uelut immissi diuersis partibus ignes

12:522       arentem in siluam et uirgulta sonantia lauro,

12:523       aut ubi decursu rapido de montibus altis

12:524       dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt

12:525       quisque suum populatus iter: non segnius ambo

12:526       Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc, nunc

12:527       fluctuat ira intus, rumpuntur nescia uinci

12:528       pectora, nunc totis in uulnera uiribus itur.

12:529       Murranum hic, atauos et auorum antiqua sonantem

12:530       nomina per regesque actum genus omne Latinos,

12:531       praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi

12:532       excutit effunditque solo; hunc lora et iuga subter

12:533       prouoluere rotae, crebro super ungula pulsu

12:534       incita nec domini memorum proculcat equorum.

12:535       ille ruenti Hyllo animisque immane frementi

12:536       occurrit telumque aurata ad tempora torquet:

12:537       olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.

12:538       dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu,

12:539       eripuit Turno, nec di texere Cupencum

12:540       Aenea ueniente sui: dedit obuia ferro

12:541       pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.

12:542       te quoque Laurentes uiderunt, Aeole, campi

12:543       oppetere et late terram consternere tergo.

12:544       occidis, Argiuae quem non potuere phalanges

12:545       sternere nec Priami regnorum euersor Achilles;

12:546       hic tibi mortis erant metae, domus alta sub Ida,

12:547       Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulcrum.

12:548       totae adeo conuersae acies omnesque Latini,

12:549       omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus

12:550       et Messapus equum domitor et fortis Asilas

12:551       Tuscorumque phalanx Euandrique Arcades alae,

12:552       pro se quisque uiri summa nituntur opum ui;

12:553       nec mora nec requies, uasto certamine tendunt.

12:554       Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit

12:555       iret ut ad muros urbique aduerteret agmen

12:556       ocius et subita turbaret clade Latinos.

12:557       ille ut uestigans diuersa per agmina Turnum

12:558       huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem

12:559       immunem tanti belli atque impune quietam.

12:560       continuo pugnae accendit maioris imago:

12:561       Mnesthea Sergestumque uocat fortemque Serestum

12:562       ductores, tumulumque capit quo cetera Teucrum

12:563       concurrit legio, nec scuta aut spicula densi

12:564       deponunt. celso medius stans aggere fatur:

12:565       'ne qua meis esto dictis mora, Iuppiter hac stat,

12:566       neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.

12:567       urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,

12:568       ni frenum accipere et uicti parere fatentur,

12:569       eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.

12:570       scilicet exspectem libeat dum proelia Turno

12:571       nostra pati rursusque uelit concurrere uictus?

12:572       hoc caput, o ciues, haec belli summa nefandi.

12:573       ferte faces propere foedusque reposcite flammis.'

12:574       dixerat, atque animis pariter certantibus omnes

12:575       dant cuneum densaque ad muros mole feruntur;

12:576       scalae improuiso subitusque apparuit ignis.

12:577       discurrunt alii ad portas primosque trucidant,

12:578       ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.

12:579       ipse inter primos dextram sub moenia tendit

12:580       Aeneas, magnaque incusat uoce Latinum

12:581       testaturque deos iterum se ad proelia cogi,

12:582       bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.

12:583       exoritur trepidos inter discordia ciuis:

12:584       urbem alii reserare iubent et pandere portas

12:585       Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem;

12:586       arma ferunt alii et pergunt defendere muros,

12:587       inclusas ut cum latebroso in pumice pastor

12:588       uestigauit apes fumoque impleuit amaro;

12:589       illae intus trepidae rerum per cerea castra

12:590       discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;

12:591       uoluitur ater odor tectis, tum murmure caeco

12:592       intus saxa sonant, uacuas it fumus ad auras.

12:593       Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,

12:594       quae totam luctu concussit funditus urbem.

12:595       regina ut tectis uenientem prospicit hostem,

12:596       incessi muros, ignis ad tecta uolare,

12:597       nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni,

12:598       infelix pugnae iuuenem in certamine credit

12:599       exstinctum et subito mentem turbata dolore

12:600       se causam clamat crimenque caputque malorum,

12:601       multaque per maestum demens effata furorem

12:602       purpureos moritura manu discindit amictus

12:603       et nodum informis leti trabe nectit ab alta.

12:604       quam cladem miserae postquam accepere Latinae,

12:605       filia prima manu flauos Lauinia crinis

12:606       et roseas laniata genas, tum cetera circum

12:607       turba furit, resonant late plangoribus aedes.

12:608       hinc totam infelix uulgatur fama per urbem:

12:609       demittunt mentes, it scissa ueste Latinus

12:610       coniugis attonitus fatis urbisque ruina,

12:611       canitiem immundo perfusam puluere turpans.

12:612       Interea extremo bellator in aequore Turnus

12:613       palantis sequitur paucos iam segnior atque

12:614       iam minus atque minus successu laetus equorum.

12:615       attulit hunc illi caecis terroribus aura

12:616       commixtum clamorem, arrectasque impulit auris

12:617       confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.

12:618       'ei mihi! quid tanto turbantur moenia luctu?

12:619       quisue ruit tantus diuersa clamor ab urbe?'

12:620       sic ait, adductisque amens subsistit habenis.

12:621       atque huic, in faciem soror ut conuersa Metisci

12:622       aurigae currumque et equos et lora regebat,

12:623       talibus occurrit dictis: 'hac, Turne, sequamur

12:624       Troiugenas, qua prima uiam uictoria pandit;

12:625       sunt alii qui tecta manu defendere possint.

12:626       ingruit Aeneas Italis et proelia miscet,

12:627       et nos saeua manu mittamus funera Teucris.

12:628       nec numero inferior pugnae neque honore recedes.'

12:629       Turnus ad haec:

12:630       'o soror, et dudum agnoui, cum prima per artem

12:631       foedera turbasti teque haec in bella dedisti,

12:632       et nunc nequiquam fallis dea. sed quis Olympo

12:633       demissam tantos uoluit te ferre labores?

12:634       an fratris miseri letum ut crudele uideres?

12:635       nam quid ago? aut quae iam spondet Fortuna salutem?

12:636       uidi oculos ante ipse meos me uoce uocantem

12:637       Murranum, quo non superat mihi carior alter,

12:638       oppetere ingentem atque ingenti uulnere uictum.

12:639       occidit infelix ne nostrum dedecus Vfens

12:640       aspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.

12:641       exscindine domos (id rebus defuit unum)

12:642       perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?

12:643       terga dabo et Turnum fugientem haec terra uidebit?

12:644       usque adeone mori miserum est? uos o mihi, Manes,

12:645       este boni, quoniam superis auersa uoluntas.

12:646       sancta ad uos anima atque istius inscia culpae

12:647       descendam magnorum haud umquam indignus auorum.'

12:648       Vix ea fatus erat: medios uolat ecce per hostis

12:649       uectus equo spumante Saces, aduersa sagitta

12:650       saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:

12:651       'Turne, in te suprema salus, miserere tuorum.

12:652       fulminat Aeneas armis summasque minatur

12:653       deiecturum arces Italum excidioque daturum,

12:654       iamque faces ad tecta uolant. in te ora Latini,

12:655       in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus

12:656       quos generos uocet aut quae sese ad foedera flectat.

12:657       praeterea regina, tui fidissima, dextra

12:658       occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.

12:659       soli pro portis Messapus et acer Atinas

12:660       sustentant acies. circum hos utrimque phalanges

12:661       stant densae strictisque seges mucronibus horret

12:662       ferrea; tu currum deserto in gramine uersas.'

12:663       obstipuit uaria confusus imagine rerum

12:664       Turnus et obtutu tacito stetit; aestuat ingens

12:665       uno in corde pudor mixtoque insania luctu

12:666       et furiis agitatus amor et conscia uirtus.

12:667       ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,

12:668       ardentis oculorum orbis ad moenia torsit

12:669       turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.

12:670       Ecce autem flammis inter tabulata uolutus

12:671       ad caelum undabat uertex turrimque tenebat,

12:672       turrim compactis trabibus quam eduxerat ipse

12:673       subdideratque rotas pontisque instrauerat altos.

12:674       'iam iam fata, soror, superant, absiste morari;

12:675       quo deus et quo dura uocat Fortuna sequamur.

12:676       stat conferre manum Aeneae, stat, quidquid acerbi est,

12:677       morte pati, neque me indecorem, germana, uidebis

12:678       amplius. hunc, oro, sine me furere ante furorem.'

12:679       dixit, et e curru saltum dedit ocius aruis

12:680       perque hostis, per tela ruit maestamque sororem

12:681       deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.

12:682       ac ueluti montis saxum de uertice praeceps

12:683       cum ruit auulsum uento, seu turbidus imber

12:684       proluit aut annis soluit sublapsa uetustas;

12:685       fertur in abruptum magno mons improbus actu

12:686       exsultatque solo, siluas armenta uirosque

12:687       inuoluens secum: disiecta per agmina Turnus

12:688       sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso

12:689       sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,

12:690       significatque manu et magno simul incipit ore:

12:691       'parcite iam, Rutuli, et uos tela inhibete, Latini.

12:692       quaecumque est fortuna, mea est; me uerius unum

12:693       pro uobis foedus luere et decernere ferro.'

12:694       discessere omnes medii spatiumque dedere.

12:695       At pater Aeneas audito nomine Turni

12:696       deserit et muros et summas deserit arces

12:697       praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit

12:698       laetitia exsultans horrendumque intonat armis:

12:699       quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis

12:700       cum fremit ilicibus quantus gaudetque niuali

12:701       uertice se attollens pater Appenninus ad auras.

12:702       iam uero et Rutuli certatim et Troes et omnes

12:703       conuertere oculos Itali, quique alta tenebant

12:704       moenia quique imos pulsabant ariete muros,

12:705       armaque deposuere umeris. stupet ipse Latinus

12:706       ingentis, genitos diuersis partibus orbis,

12:707       inter se coiisse uiros et cernere ferro.

12:708       atque illi, ut uacuo patuerunt aequore campi,

12:709       procursu rapido coniectis eminus hastis

12:710       inuadunt Martem clipeis atque aere sonoro.

12:711       dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus

12:712       congeminant, fors et uirtus miscetur in unum.

12:713       ac uelut ingenti Sila summoue Taburno

12:714       cum duo conuersis inimica in proelia tauri

12:715       frontibus incurrunt, pauidi cessere magistri,

12:716       stat pecus omne metu mutum, mussantque iuuencae

12:717       quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;

12:718       illi inter sese multa ui uulnera miscent

12:719       cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo

12:720       colla armosque lauant, gemitu nemus omne remugit:

12:721       non aliter Tros Aeneas et Daunius heros

12:722       concurrunt clipeis, ingens fragor aethera complet.

12:723       Iuppiter ipse duas aequato examine lances

12:724       sustinet et fata imponit diuersa duorum,

12:725       quem damnet labor et quo uergat pondere letum.

12:726       Emicat hic impune putans et corpore toto

12:727       alte sublatum consurgit Turnus in ensem

12:728       et ferit; exclamant Troes trepidique Latini,

12:729       arrectaeque amborum acies. at perfidus ensis

12:730       frangitur in medioque ardentem deserit ictu,

12:731       ni fuga subsidio subeat. fugit ocior Euro

12:732       ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.

12:733       fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos

12:734       conscendebat equos, patrio mucrone relicto,

12:735       dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci;

12:736       idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,

12:737       suffecit; postquam arma dei ad Volcania uentum est,

12:738       mortalis mucro glacies ceu futtilis ictu

12:739       dissiluit, fulua resplendent fragmina harena.

12:740       ergo amens diuersa fuga petit aequora Turnus

12:741       et nunc huc, inde huc incertos implicat orbis;

12:742       undique enim densa Teucri inclusere corona

12:743       atque hinc uasta palus, hinc ardua moenia cingunt.

12:744       Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta

12:745       interdum genua impediunt cursumque recusant,

12:746       insequitur trepidique pedem pede feruidus urget:

12:747       inclusum ueluti si quando flumine nactus

12:748       ceruum aut puniceae saeptum formidine pennae

12:749       uenator cursu canis et latratibus instat;

12:750       ille autem insidiis et ripa territus alta

12:751       mille fugit refugitque uias, at uiuidus Vmber

12:752       haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti

12:753       increpuit malis morsuque elusus inani est;

12:754       tum uero exoritur clamor ripaeque lacusque

12:755       responsant circa et caelum tonat omne tumultu.

12:756       ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis

12:757       nomine quemque uocans notumque efflagitat ensem.

12:758       Aeneas mortem contra praesensque minatur

12:759       exitium, si quisquam adeat, terretque trementis

12:760       excisurum urbem minitans et saucius instat.

12:761       quinque orbis explent cursu totidemque retexunt

12:762       huc illuc; neque enim leuia aut ludicra petuntur

12:763       praemia, sed Turni de uita et sanguine certant.

12:764       Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris

12:765       hic steterat, nautis olim uenerabile lignum,

12:766       seruati ex undis ubi figere dona solebant

12:767       Laurenti diuo et uotas suspendere uestis;

12:768       sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum

12:769       sustulerant, puro ut possent concurrere campo.

12:770       hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam

12:771       detulerat fixam et lenta radice tenebat.

12:772       incubuit uoluitque manu conuellere ferrum

12:773       Dardanides, teloque sequi quem prendere cursu

12:774       non poterat. tum uero amens formidine Turnus

12:775       'Faune, precor, miserere' inquit 'tuque optima ferrum

12:776       Terra tene, colui uestros si semper honores,

12:777       quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'

12:778       dixit, opemque dei non cassa in uota uocauit.

12:779       namque diu luctans lentoque in stirpe moratus

12:780       uiribus haud ullis ualuit discludere morsus

12:781       roboris Aeneas. dum nititur acer et instat,

12:782       rursus in aurigae faciem mutata Metisci

12:783       procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.

12:784       quod Venus audaci nymphae indignata licere

12:785       accessit telumque alta ab radice reuellit.

12:786       olli sublimes armis animisque refecti,

12:787       hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,

12:788       adsistunt contra certamina Martis anheli.

12:789       Iunonem interea rex omnipotentis Olympi

12:790       adloquitur fulua pugnas de nube tuentem:

12:791       'quae iam finis erit, coniunx? quid denique restat?

12:792       indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris

12:793       deberi caelo fatisque ad sidera tolli.

12:794       quid struis? aut qua spe gelidis in nubibus haeres?

12:795       mortalin decuit uiolari uulnere diuum?

12:796       aut ensem (quid enim sine te Iuturna ualeret?)

12:797       ereptum reddi Turno et uim crescere uictis?

12:798       desine iam tandem precibusque inflectere nostris,

12:799       ne te tantus edit tacitam dolor et mihi curae

12:800       saepe tuo dulci tristes ex ore recursent.

12:801       uentum ad supremum est. terris agitare uel undis

12:802       Troianos potuisti, infandum accendere bellum,

12:803       deformare domum et luctu miscere hymenaeos:

12:804       ulterius temptare ueto.' sic Iuppiter orsus;

12:805       sic dea summisso contra Saturnia uultu:

12:806       'ista quidem quia nota mihi tua, magne, uoluntas,

12:807       Iuppiter, et Turnum et terras inuita reliqui;

12:808       nec tu me aeria solam nunc sede uideres

12:809       digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa

12:810       starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.

12:811       Iuturnam misero (fateor) succurrere fratri

12:812       suasi et pro uita maiora audere probaui,

12:813       non ut tela tamen, non ut contenderet arcum;

12:814       adiuro Stygii caput implacabile fontis,

12:815       una superstitio superis quae reddita diuis.

12:816       et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.

12:817       illud te, nulla fati quod lege tenetur,

12:818       pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:

12:819       cum iam conubiis pacem felicibus (esto)

12:820       component, cum iam leges et foedera iungent,

12:821       ne uetus indigenas nomen mutare Latinos

12:822       neu Troas fieri iubeas Teucrosque uocari

12:823       aut uocem mutare uiros aut uertere uestem.

12:824       sit Latium, sint Albani per saecula reges,

12:825       sit Romana potens Itala uirtute propago:

12:826       occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.'

12:827       olli subridens hominum rerumque repertor:

12:828       'es germana Iouis Saturnique altera proles,

12:829       irarum tantos uoluis sub pectore fluctus.

12:830       uerum age et inceptum frustra summitte furorem:

12:831       do quod uis, et me uictusque uolensque remitto.

12:832       sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,

12:833       utque est nomen erit; commixti corpore tantum

12:834       subsident Teucri. morem ritusque sacrorum

12:835       adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.

12:836       hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,

12:837       supra homines, supra ire deos pietate uidebis,

12:838       nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.'

12:839       adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit;

12:840       interea excedit caelo nubemque relinquit.

12:841       His actis aliud genitor secum ipse uolutat

12:842       Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.

12:843       dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,

12:844       quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram

12:845       uno eodemque tulit partu, paribusque reuinxit

12:846       serpentum spiris uentosasque addidit alas.

12:847       hae Iouis ad solium saeuique in limine regis

12:848       apparent acuuntque metum mortalibus aegris,

12:849       si quando letum horrificum morbosque deum rex

12:850       molitur, meritas aut bello territat urbes.

12:851       harum unam celerem demisit ab aethere summo

12:852       Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit:

12:853       illa uolat celerique ad terram turbine fertur.

12:854       non secus ac neruo per nubem impulsa sagitta,

12:855       armatam saeui Parthus quam felle ueneni,

12:856       Parthus siue Cydon, telum immedicabile, torsit,

12:857       stridens et celeris incognita transilit umbras:

12:858       talis se sata Nocte tulit terrasque petiuit.

12:859       postquam acies uidet Iliacas atque agmina Turni,

12:860       alitis in paruae subitam collecta figuram,

12:861       quae quondam in bustis aut culminibus desertis

12:862       nocte sedens serum canit importuna per umbras‹

12:863       hanc uersa in faciem Turni se pestis ob ora

12:864       fertque refertque sonans clipeumque euerberat alis.

12:865       illi membra nouus soluit formidine torpor,

12:866       arrectaeque horrore comae et uox faucibus haesit.

12:867       At procul ut Dirae stridorem agnouit et alas,

12:868       infelix crinis scindit Iuturna solutos

12:869       unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:

12:870       'quid nunc te tua, Turne, potest germana iuuare?

12:871       aut quid iam durae superat mihi? qua tibi lucem

12:872       arte morer? talin possum me opponere monstro?

12:873       iam iam linquo acies. ne me terrete timentem,

12:874       obscenae uolucres: alarum uerbera nosco

12:875       letalemque sonum, nec fallunt iussa superba

12:876       magnanimi Iouis. haec pro uirginitate reponit?

12:877       quo uitam dedit aeternam? cur mortis adempta est

12:878       condicio? possem tantos finire dolores

12:879       nunc certe, et misero fratri comes ire per umbras!

12:880       immortalis ego? aut quicquam mihi dulce meorum

12:881       te sine, frater, erit? o quae satis ima dehiscat

12:882       terra mihi, Manisque deam demittat ad imos?'

12:883       tantum effata caput glauco contexit amictu

12:884       multa gemens et se fluuio dea condidit alto.

12:885       Aeneas instat contra telumque coruscat

12:886       ingens arboreum, et saeuo sic pectore fatur:

12:887       'quae nunc deinde mora est? aut quid iam, Turne, retractas?

12:888       non cursu, saeuis certandum est comminus armis.

12:889       uerte omnis tete in facies et contrahe quidquid

12:890       siue animis siue arte uales; opta ardua pennis

12:891       astra sequi clausumque caua te condere terra.'

12:892       ille caput quassans: 'non me tua feruida terrent

12:893       dicta, ferox; di me terrent et Iuppiter hostis.'

12:894       nec plura effatus saxum circumspicit ingens,

12:895       saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,

12:896       limes agro positus litem ut discerneret aruis.

12:897       uix illum lecti bis sex ceruice subirent,

12:898       qualia nunc hominum producit corpora tellus;

12:899       ille manu raptum trepida torquebat in hostem

12:900       altior insurgens et cursu concitus heros.

12:901       sed neque currentem se nec cognoscit euntem

12:902       tollentemue manu saxumue immane mouentem;

12:903       genua labant, gelidus concreuit frigore sanguis.

12:904       tum lapis ipse uiri uacuum per inane uolutus

12:905       nec spatium euasit totum neque pertulit ictum.

12:906       ac uelut in somnis, oculos ubi languida pressit

12:907       nocte quies, nequiquam auidos extendere cursus

12:908       uelle uidemur et in mediis conatibus aegri

12:909       succidimus; non lingua ualet, non corpore notae

12:910       sufficiunt uires nec uox aut uerba sequuntur:

12:911       sic Turno, quacumque uiam uirtute petiuit,

12:912       successum dea dira negat. tum pectore sensus

12:913       uertuntur uarii; Rutulos aspectat et urbem

12:914       cunctaturque metu letumque instare tremescit,

12:915       nec quo se eripiat, nec qua ui tendat in hostem,

12:916       nec currus usquam uidet aurigamue sororem.

12:917       Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,

12:918       sortitus fortunam oculis, et corpore toto

12:919       eminus intorquet. murali concita numquam

12:920       tormento sic saxa fremunt nec fulmine tanti

12:921       dissultant crepitus. uolat atri turbinis instar

12:922       exitium dirum hasta ferens orasque recludit

12:923       loricae et clipei extremos septemplicis orbis;

12:924       per medium stridens transit femur. incidit ictus

12:925       ingens ad terram duplicato poplite Turnus.

12:926       consurgunt gemitu Rutuli totusque remugit

12:927       mons circum et uocem late nemora alta remittunt.

12:928       ille humilis supplex oculos dextramque precantem

12:929       protendens 'equidem merui nec deprecor' inquit;

12:930       'utere sorte tua. miseri te si qua parentis

12:931       tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis

12:932       Anchises genitor) Dauni miserere senectae

12:933       et me, seu corpus spoliatum lumine mauis,

12:934       redde meis. uicisti et uictum tendere palmas

12:935       Ausonii uidere; tua est Lauinia coniunx,

12:936       ulterius ne tende odiis.' stetit acer in armis

12:937       Aeneas uoluens oculos dextramque repressit;

12:938       et iam iamque magis cunctantem flectere sermo

12:939       coeperat, infelix umero cum apparuit alto

12:940       balteus et notis fulserunt cingula bullis

12:941       Pallantis pueri, uictum quem uulnere Turnus

12:942       strauerat atque umeris inimicum insigne gerebat.

12:943       ille, oculis postquam saeui monimenta doloris

12:944       exuuiasque hausit, furiis accensus et ira

12:945       terribilis: 'tune hinc spoliis indute meorum

12:946       eripiare mihi? Pallas te hoc uulnere, Pallas

12:947       immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit.'

12:948       hoc dicens ferrum aduerso sub pectore condit

12:949       feruidus; ast illi soluuntur frigore membra

12:950       uitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. -



William Harris
Prof. Em. Classics
Middlebury College