VIRGIL AENEIS

Books 1-12 continuous/searchable

To search for a Book, use your browser FIND with a dot after the Roman numeral, e.g. Book V. for the fifth book. Line searches are done with the book/line numbers for each line, with a colon betwen the numbers, e.g. 3:233. Word searches will find the word in compounds, for a separate word enter a space before and after the searched word. Download to your HD at about 700k.

Book I.

1:1 Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris

1:2 Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

1:3 litora, multum ille et terris iactatus et alto

1:4 vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

1:5 multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,

1:6 inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

1:7 Albanique patres, atque altae moenia Romae.

1:8 Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

1:9 quidve dolens, regina deum tot volvere casus

1:10 insignem pietate virum, tot adire labores

1:11 impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

1:12 Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

1:13 Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

1:14 ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

1:15 quam Iuno fertur terris magis omnibus unam

1:16 posthabita coluisse Samo; hic illius arma,

1:17 hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

1:18 si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

1:19 Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

1:20 audierat, Tyrias olim quae verteret arces;

1:21 hinc populum late regem belloque superbum

1:22 venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

1:23 Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

1:24 prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis‹

1:25 necdum etiam causae irarum saevique dolores

1:26 exciderant animo: manet alta mente repostum

1:27 iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

1:28 et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

1:29 His accensa super, iactatos aequore toto

1:30 Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,

1:31 arcebat longe Latio, multosque per annos

1:32 errabant, acti fatis, maria omnia circum.

1:33 Tantae molis erat Romanam condere gentem!

1:34 Vix e conspectu Siculae telluris in altum

1:35 vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,

1:36 cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

1:37 haec secum: 'Mene incepto desistere victam,

1:38 nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

1:39 Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

1:40 Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,

1:41 unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

1:42 Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

1:43 disiecitque rates evertitque aequora ventis,

1:44 illum expirantem transfixo pectore flammas

1:45 turbine corripuit scopuloque infixit acuto.

1:46 Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

1:47 et soror et coniunx, una cum gente tot annos

1:48 bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

1:49 praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'

1:50 Talia flammato secum dea corde volutans

1:51 nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

1:52 Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

1:53 luctantes ventos tempestatesque sonoras

1:54 imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

1:55 Illi indignantes magno cum murmure montis

1:56 circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

1:57 sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

1:58 Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

1:59 quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

1:60 Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,

1:61 hoc metuens, molemque et montis insuper altos

1:62 imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

1:63 et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

1:64 Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

1:65 'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex

1:66 et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

1:67 gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

1:68 Ilium in Italiam portans victosque Penates:

1:69 incute vim ventis submersasque obrue puppes,

1:70 aut age diversos et disiice corpora ponto.

1:71 Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

1:72 quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

1:73 conubio iungam stabili propriamque dicabo,

1:74 omnis ut tecum meritis pro talibus annos

1:75 exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'

1:76 Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes

1:77 explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

1:78 Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

1:79 concilias, tu das epulis accumbere divom,

1:80 nimborumque facis tempestatumque potentem.'

1:81 Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

1:82 impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

1:83 qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

1:84 Incubuere mari, totumque a sedibus imis

1:85 una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis

1:86 Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

1:87 Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

1:88 Eripiunt subito nubes caelumque diemque

1:89 Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

1:90 Intonuere poli, et crebris micat ignibus aether,

1:91 praesentemque viris intentant omnia mortem.

1:92 Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

1:93 ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

1:94 talia voce refert: 'O terque quaterque beati,

1:95 quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis

1:96 contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

1:97 Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

1:98 non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

1:99 saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

1:100 Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis

1:101 scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'

1:102 Talia iactanti stridens Aquilone procella

1:103 velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

1:104 Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

1:105 dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.

1:106 Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens

1:107 terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

1:108 Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet‹

1:109 saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras‹

1:110 dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto

1:111 in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,

1:112 inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

1:113 Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

1:114 ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

1:115 in puppim ferit: excutitur pronusque magister

1:116 volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

1:117 torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

1:118 Adparent rari nantes in gurgite vasto,

1:119 arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

1:120 Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,

1:121 et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

1:122 vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

1:123 accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

1:124 Interea magno misceri murmure pontum,

1:125 emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis

1:126 stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

1:127 prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

1:128 Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

1:129 fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

1:130 nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.

1:131 Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

1:132 'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

1:133 Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

1:134 miscere, et tantas audetis tollere moles?

1:135 Quos ego‹sed motos praestat componere fluctus.

1:136 Post mihi non simili poena commissa luetis.

1:137 Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

1:138 non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

1:139 sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

1:140 vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula

1:141 Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'

1:142 Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

1:143 collectasque fugat nubes, solemque reducit.

1:144 Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

1:145 detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;

1:146 et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

1:147 atque rotis summas levibus perlabitur undas.

1:148 Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

1:149 seditio, saevitque animis ignobile volgus,

1:150 iamque faces et saxa volant‹furor arma ministrat;

1:151 tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

1:152 conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

1:153 ille regit dictis animos, et pectora mulcet,‹

1:154 sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

1:155 prospiciens genitor caeloque invectus aperto

1:156 flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

1:157 Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

1:158 contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

1:159 Est in secessu longo locus: insula portum

1:160 efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto

1:161 frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

1:162 Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

1:163 in caelum scopuli, quorum sub vertice late

1:164 aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

1:165 desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.

1:166 Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

1:167 intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

1:168 nympharum domus: hic fessas non vincula navis

1:169 ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

1:170 Huc septem Aeneas collectis navibus omni

1:171 ex numero subit; ac magno telluris amore

1:172 egressi optata potiuntur Troes harena,

1:173 et sale tabentis artus in litore ponunt.

1:174 Ac primum silici scintillam excudit Achates,

1:175 succepitque ignem foliis, atque arida circum

1:176 nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

1:177 Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

1:178 expediunt fessi rerum, frugesque receptas

1:179 et torrere parant flammis et frangere saxo.

1:180 Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem

1:181 prospectum late pelago petit, Anthea si quem

1:182 iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

1:183 aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

1:184 Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

1:185 prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur

1:186 a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

1:187 Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

1:188 corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

1:189 ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

1:190 cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem

1:191 miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

1:192 nec prius absistit, quam septem ingentia victor

1:193 corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

1:194 Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

1:195 Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes

1:196 litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

1:197 dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

1:198 'O socii‹neque enim ignari sumus ante malorum‹

1:199 O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

1:200 Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis

1:201 accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

1:202 experti: revocate animos, maestumque timorem

1:203 mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

1:204 Per varios casus, per tot discrimina rerum

1:205 tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas

1:206 ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

1:207 Durate, et vosmet rebus servate secundis.'

1:208 Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

1:209 spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

1:210 Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;

1:211 tergora deripiunt costis et viscera nudant;

1:212 pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

1:213 litore aena locant alii, flammasque ministrant.

1:214 Tum victu revocant vires, fusique per herbam

1:215 implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.

1:216 Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

1:217 amissos longo socios sermone requirunt,

1:218 spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

1:219 sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

1:220 Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,

1:221 nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

1:222 fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

1:223 Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

1:224 despiciens mare velivolum terrasque iacentis

1:225 litoraque et latos populos, sic vertice caeli

1:226 constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

1:227 Atque illum talis iactantem pectore curas

1:228 tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

1:229 adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque

1:230 aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

1:231 quid meus Aeneas in te committere tantum,

1:232 quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

1:233 cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

1:234 Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

1:235 hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

1:236 qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

1:237 pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

1:238 Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

1:239 solabar, fatis contraria fata rependens;

1:240 nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

1:241 insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

1:242 Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

1:243 Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

1:244 regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

1:245 unde per ora novem vasto cum murmure montis

1:246 it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

1:247 Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

1:248 Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

1:249 Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

1:250 nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

1:251 navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

1:252 prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

1:253 Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'

1:254 Olli subridens hominum sator atque deorum,

1:255 voltu, quo caelum tempestatesque serenat,

1:256 oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

1:257 'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

1:258 fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

1:259 moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

1:260 magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

1:261 Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

1:262 longius et volvens fatorum arcana movebo)

1:263 bellum ingens geret Italia, populosque feroces

1:264 contundet, moresque viris et moenia ponet,

1:265 tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

1:266 ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

1:267 At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

1:268 additur,‹Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,‹

1:269 triginta magnos volvendis mensibus orbis

1:270 imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

1:271 transferet, et longam multa vi muniet Albam.

1:272 Hic iam ter centum totos regnabitur annos

1:273 gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

1:274 Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

1:275 Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

1:276 Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

1:277 moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

1:278 His ego nec metas rerum nec tempora pono;

1:279 imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

1:280 quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

1:281 consilia in melius referet, mecumque fovebit

1:282 Romanos rerum dominos gentemque togatam:

1:283 sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

1:284 cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

1:285 servitio premet, ac victis dominabitur Argis.

1:286 Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

1:287 imperium oceano, famam qui terminet astris,‹

1:288 Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

1:289 Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

1:290 accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

1:291 Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

1:292 cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

1:293 iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

1:294 claudentur Belli portae; Furor impius intus,

1:295 saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis

1:296 post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'

1:297 Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

1:298 ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

1:299 hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

1:300 finibus arceret: volat ille per aera magnum

1:301 remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

1:302 Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

1:303 corda volente deo; in primis regina quietum

1:304 accipit in Teucros animum mentemque benignam.

1:305 At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

1:306 ut primum lux alma data est, exire locosque

1:307 explorare novos, quas vento accesserit oras,

1:308 qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

1:309 quaerere constituit, sociisque exacta referre

1:310 Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

1:311 arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

1:312 occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

1:313 bina manu lato crispans hastilia ferro.

1:314 Cui mater media sese tulit obvia silva,

1:315 virginis os habitumque gerens, et virginis arma

1:316 Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

1:317 Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

1:318 Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

1:319 venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

1:320 nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

1:321 Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum

1:322 vidistis si quam hic errantem forte sororum,

1:323 succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

1:324 aut spumantis apri cursum clamore prementem.'

1:325 Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:

1:326 'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum‹

1:327 O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

1:328 mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe‹

1:329 an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?‹

1:330 sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

1:331 et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

1:332 iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

1:333 erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

1:334 multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'

1:335 Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;

1:336 virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

1:337 purpureoque alte suras vincire cothurno.

1:338 Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

1:339 sed fines Libyci, genus intractabile bello.

1:340 Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

1:341 germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

1:342 ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

1:343 'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

1:344 Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

1:345 cui pater intactam dederat, primisque iugarat

1:346 ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

1:347 Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

1:348 Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

1:349 impius ante aras, atque auri caecus amore,

1:350 clam ferro incautum superat, securus amorum

1:351 germanae; factumque diu celavit, et aegram,

1:352 multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

1:353 Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

1:354 coniugis, ora modis attollens pallida miris,

1:355 crudeles aras traiectaque pectora ferro

1:356 nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

1:357 Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

1:358 auxiliumque viae veteres tellure recludit

1:359 thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

1:360 His commota fugam Dido sociosque parabat:

1:361 conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

1:362 aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

1:363 corripiunt, onerantque auro: portantur avari

1:364 Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

1:365 Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis

1:366 moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

1:367 mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

1:368 taurino quantum possent circumdare tergo.

1:369 Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

1:370 quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille

1:371 suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

1:372 'O dea, si prima repetens ab origine pergam,

1:373 et vacet annalis nostrorum audire laborum,

1:374 ante diem clauso componat Vesper Olympo.

1:375 Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

1:376 Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

1:377 forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

1:378 Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

1:379 classe veho mecum, fama super aethera notus.

1:380 Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.

1:381 Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

1:382 matre dea monstrante viam, data fata secutus;

1:383 vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

1:384 Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

1:385 Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem

1:386 passa Venus medio sic interfata dolore est:

1:387 'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

1:388 vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

1:389 Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

1:390 Namque tibi reduces socios classemque relatam

1:391 nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

1:392 ni frustra augurium vani docuere parentes.

1:393 Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

1:394 aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

1:395 turbabat caelo; nunc terras ordine longo

1:396 aut capere, aut captas iam despectare videntur:

1:397 ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

1:398 et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

1:399 haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

1:400 aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

1:401 Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'

1:402 Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

1:403 ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

1:404 spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

1:405 et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

1:406 adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

1:407 'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

1:408 ludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

1:409 non datur, ac veras audire et reddere voces?'

1:410 Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:

1:411 at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

1:412 et multo nebulae circum dea fudit amictu,

1:413 cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

1:414 molirive moram, aut veniendi poscere causas.

1:415 Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

1:416 laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

1:417 ture calent arae, sertisque recentibus halant.

1:418 Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

1:419 Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

1:420 imminet, adversasque adspectat desuper arces.

1:421 Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

1:422 miratur portas strepitumque et strata viarum.

1:423 Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

1:424 molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

1:425 pars optare locum tecto et concludere sulco.

1:426 [Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]

1:427 hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

1:428 fundamenta locant alii, immanisque columnas

1:429 rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

1:430 Qualis apes aestate nova per florea rura

1:431 exercet sub sole labor, cum gentis adultos

1:432 educunt fetus, aut cum liquentia mella

1:433 stipant et dulci distendunt nectare cellas,

1:434 aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

1:435 ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:

1:436 fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

1:437 'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'

1:438 Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

1:439 Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

1:440 per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

1:441 Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

1:442 quo primum iactati undis et turbine Poeni

1:443 effodere loco signum, quod regia Iuno

1:444 monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

1:445 egregiam et facilem victu per saecula gentem.

1:446 Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

1:447 condebat, donis opulentum et numine divae,

1:448 aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

1:449 aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

1:450 Hoc primum in luco nova res oblata timorem

1:451 leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

1:452 ausus, et adflictis melius confidere rebus.

1:453 Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

1:454 reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

1:455 artificumque manus inter se operumque laborem

1:456 miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

1:457 bellaque iam fama totum volgata per orbem,

1:458 Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

1:459 Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,

1:460 quae regio in terris nostri non plena laboris?

1:461 En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

1:462 sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

1:463 Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'

1:464 Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

1:465 multa gemens, largoque umectat flumine voltum.

1:466 Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

1:467 hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

1:468 hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

1:469 Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

1:470 adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno

1:471 Tydides multa vastabat caede cruentus,

1:472 ardentisque avertit equos in castra, prius quam

1:473 pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

1:474 Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

1:475 infelix puer atque impar congressus Achilli,

1:476 fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

1:477 lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

1:478 per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

1:479 Interea ad templum non aequae Palladis ibant

1:480 crinibus Iliades passis peplumque ferebant,

1:481 suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

1:482 diva solo fixos oculos aversa tenebat.

1:483 Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

1:484 exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

1:485 Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,

1:486 ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

1:487 tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

1:488 Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

1:489 Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

1:490 Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis

1:491 Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

1:492 aurea subnectens exsertae cingula mammae,

1:493 bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

1:494 Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

1:495 dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,

1:496 regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

1:497 incessit magna iuvenum stipante caterva.

1:498 Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

1:499 exercet Diana choros, quam mille secutae

1:500 hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram

1:501 fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

1:502 Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

1:503 talis erat Dido, talem se laeta ferebat

1:504 per medios, instans operi regnisque futuris.

1:505 Tum foribus divae, media testudine templi,

1:506 saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

1:507 Iura dabat legesque viris, operumque laborem

1:508 partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

1:509 cum subito Aeneas concursu accedere magno

1:510 Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,

1:511 Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

1:512 dispulerat penitusque alias avexerat oras.

1:513 Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

1:514 laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

1:515 ardebant; sed res animos incognita turbat.

1:516 Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

1:517 quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

1:518 quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

1:519 orantes veniam, et templum clamore petebant.

1:520 Postquam introgressi et coram data copia fandi,

1:521 maximus Ilioneus placido sic pectore coepit:

1:522 'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

1:523 iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

1:524 Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

1:525 oramus, prohibe infandos a navibus ignis,

1:526 parce pio generi, et propius res aspice nostras.

1:527 Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

1:528 venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

1:529 non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

1:530 Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

1:531 terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

1:532 Oenotri coluere viri; nunc fama minores

1:533 Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

1:534 Hic cursus fuit:

1:535 cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

1:536 in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

1:537 perque undas, superante salo, perque invia saxa

1:538 dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

1:539 Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

1:540 permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;

1:541 bella cient, primaque vetant consistere terra.

1:542 Si genus humanum et mortalia temnitis arma

1:543 at sperate deos memores fandi atque nefandi.

1:544 'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

1:545 nec pietate fuit, nec bello maior et armis.

1:546 Quem si fata virum servant, si vescitur aura

1:547 aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

1:548 non metus; officio nec te certasse priorem

1:549 poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

1:550 armaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.

1:551 Quassatam ventis liceat subducere classem,

1:552 et silvis aptare trabes et stringere remos:

1:553 si datur Italiam, sociis et rege recepto,

1:554 tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

1:555 sin absumpta salus, et te, pater optime Teucrum,

1:556 pontus habet Libyae, nec spes iam restat Iuli,

1:557 at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

1:558 unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'

1:559 Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

1:560 Dardanidae.

1:561 Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

1:562 'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

1:563 Res dura et regni novitas me talia cogunt

1:564 moliri, et late finis custode tueri.

1:565 Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,

1:566 virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

1:567 Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

1:568 nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

1:569 Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

1:570 sive Erycis finis regemque optatis Acesten,

1:571 auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

1:572 Voltis et his mecum pariter considere regnis;

1:573 urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

1:574 Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

1:575 Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem

1:576 adforet Aeneas! Equidem per litora certos

1:577 dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

1:578 si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'

1:579 His animum arrecti dictis et fortis Achates

1:580 et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem

1:581 ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

1:582 'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

1:583 omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

1:584 Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

1:585 submersum; dictis respondent cetera matris.'

1:586 Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

1:587 scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

1:588 Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

1:589 os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

1:590 caesariem nato genetrix lumenque iuventae

1:591 purpureum et laetos oculis adflarat honores:

1:592 quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

1:593 argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

1:594 Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

1:595 improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,

1:596 Troius Aeneas, Libycis ereptus ab undis.

1:597 O sola infandos Troiae miserata labores,

1:598 quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

1:599 omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

1:600 urbe, domo, socias, grates persolvere dignas

1:601 non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

1:602 gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

1:603 Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

1:604 usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

1:605 praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt

1:606 saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

1:607 In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

1:608 lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

1:609 semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

1:610 quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum

1:611 Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

1:612 post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

1:613 Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

1:614 casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

1:615 'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus

1:616 insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

1:617 Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

1:618 alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

1:619 Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

1:620 finibus expulsum patriis, nova regna petentem

1:621 auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

1:622 vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

1:623 Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

1:624 Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

1:625 Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,

1:626 seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

1:627 Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

1:628 Me quoque per multos similis fortuna labores

1:629 iactatam hac demum voluit consistere terra.

1:630 Non ignara mali, miseris succurrere disco.'

1:631 Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

1:632 tecta, simul divom templis indicit honorem.

1:633 Nec minus interea sociis ad litora mittit

1:634 viginti tauros, magnorum horrentia centum

1:635 terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,

1:636 munera laetitiamque dii.

1:637 At domus interior regali splendida luxu

1:638 instruitur, mediisque parant convivia tectis:

1:639 arte laboratae vestes ostroque superbo,

1:640 ingens argentum mensis, caelataque in auro

1:641 fortia facta patrum, series longissima rerum

1:642 per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

1:643 Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

1:644 passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

1:645 Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;

1:646 omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

1:647 Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

1:648 ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

1:649 et circumtextum croceo velamen acantho,

1:650 ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,

1:651 Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

1:652 extulerat, matris Ledae mirabile donum:

1:653 praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

1:654 maxima natarum Priami, colloque monile

1:655 bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.

1:656 Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

1:657 At Cytherea novas artes, nova pectore versat

1:658 Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

1:659 pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

1:660 incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;

1:661 quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

1:662 urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

1:663 Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

1:664 'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

1:665 nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,

1:666 ad te confugio et supplex tua numina posco.

1:667 Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

1:668 litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

1:669 nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

1:670 Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur

1:671 vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

1:672 hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

1:673 Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

1:674 reginam meditor, ne quo se numine mutet,

1:675 sed magno Aeneae mecum teneatur amore.

1:676 Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

1:677 Regius accitu cari genitoris ad urbem

1:678 Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

1:679 dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

1:680 hunc ego sopitum somno super alta Cythera

1:681 aut super Idalium sacrata sede recondam,

1:682 ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

1:683 Tu faciem illius noctem non amplius unam

1:684 falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

1:685 ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido

1:686 regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

1:687 cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

1:688 occultum inspires ignem fallasque veneno.'

1:689 Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

1:690 exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.

1:691 At Venus Ascanio placidam per membra quietem

1:692 inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

1:693 Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

1:694 floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

1:695 Iamque ibat dicto parens et dona Cupido

1:696 regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

1:697 Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

1:698 aurea composuit sponda mediamque locavit.

1:699 Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

1:700 conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.

1:701 Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

1:702 expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

1:703 Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

1:704 cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

1:705 centum aliae totidemque pares aetate ministri,

1:706 qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

1:707 Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

1:708 convenere, toris iussi discumbere pictis.

1:709 Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

1:710 flagrantisque dei voltus simulataque verba,

1:711 [pallamque et pictum croceo velamen acantho.]

1:712 Praecipue infelix, pesti devota futurae,

1:713 expleri mentem nequit ardescitque tuendo

1:714 Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

1:715 Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit

1:716 et magnum falsi implevit genitoris amorem,

1:717 reginam petit haec oculis, haec pectore toto

1:718 haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,

1:719 insidat quantus miserae deus; at memor ille

1:720 matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

1:721 incipit, et vivo temptat praevertere amore

1:722 iam pridem resides animos desuetaque corda.

1:723 Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

1:724 crateras magnos statuunt et vina coronant.

1:725 Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant

1:726 atria; dependent lychni laquearibus aureis

1:727 incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

1:728 Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

1:729 implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

1:730 a Belo soliti; tum facta silentia tectis:

1:731 'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

1:732 hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

1:733 esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

1:734 Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

1:735 et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'

1:736 Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

1:737 primaque, libato, summo tenus attigit ore,

1:738 tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

1:739 spumantem pateram, et pleno se proluit auro

1:740 post alii proceres. Cithara crinitus Iopas

1:741 personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

1:742 Hic canit errantem lunam solisque labores;

1:743 unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

1:744 Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

1:745 quid tantum Oceano properent se tinguere soles

1:746 hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

1:747 Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

1:748 Nec non et vario noctem sermone trahebat

1:749 infelix Dido, longumque bibebat amorem,

1:750 multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;

1:751 nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

1:752 nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

1:753 'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

1:754 insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,

1:755 erroresque tuos; nam te iam septima portat

1:756 omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'

Book II.

2:1 Conticuere omnes intentique ora tenebant

2:2 inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

2:3 Infandum, regina, iubes renouare dolorem,

2:4 Troianas ut opes et lamentabile regnum

2:5 eruerint Danai, quaeque ipse miserrima uidi

2:6 et quorum pars magna fui. quis talia fando

2:7 Myrmidonum Dolopumue aut duri miles Vlixi

2:8 temperet a lacrimis? et iam nox umida caelo

2:9 praecipitat suadentque cadentia sidera somnos.

2:10 sed si tantus amor casus cognoscere nostros

2:11 et breuiter Troiae supremum audire laborem,

2:12 quamquam animus meminisse horret luctuque refugit,

2:13 incipiam. fracti bello fatisque repulsi

2:14 ductores Danaum tot iam labentibus annis

2:15 instar montis equum diuina Palladis arte

2:16 aedificant, sectaque intexunt abiete costas;

2:17 uotum pro reditu simulant; ea fama uagatur.

2:18 huc delecta uirum sortiti corpora furtim

2:19 includunt caeco lateri penitusque cauernas

2:20 ingentis uterumque armato milite complent.

2:21 est in conspectu Tenedos, notissima fama

2:22 insula, diues opum Priami dum regna manebant,

2:23 nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

2:24 huc se prouecti deserto in litore condunt;

2:25 nos abiisse rati et uento petiisse Mycenas.

2:26 ergo omnis longo soluit se Teucria luctu;

2:27 panduntur portae, iuuat ire et Dorica castra

2:28 desertosque uidere locos litusque relictum:

2:29 hic Dolopum manus, hic saeuus tendebat Achilles;

2:30 classibus hic locus, hic acie certare solebant.

2:31 pars stupet innuptae donum exitiale Mineruae

2:32 et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

2:33 duci intra muros hortatur et arce locari,

2:34 siue dolo seu iam Troiae sic fata ferebant.

2:35 at Capys, et quorum melior sententia menti,

2:36 aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

2:37 praecipitare iubent subiectisque urere flammis,

2:38 aut terebrare cauas uteri et temptare latebras.

2:39 scinditur incertum studia in contraria uulgus.

2:40 Primus ibi ante omnis magna comitante caterua

2:41 Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

2:42 et procul 'o miseri, quae tanta insania, ciues?

2:43 creditis auectos hostis? aut ulla putatis

2:44 dona carere dolis Danaum? sic notus Vlixes?

2:45 aut hoc inclusi ligno occultantur Achiui,

2:46 aut haec in nostros fabricata est machina muros,

2:47 inspectura domos uenturaque desuper urbi,

2:48 aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

2:49 quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'

2:50 sic fatus ualidis ingentem uiribus hastam

2:51 in latus inque feri curuam compagibus aluum

2:52 contorsit. stetit illa tremens, uteroque recusso

2:53 insonuere cauae gemitumque dedere cauernae.

2:54 et, si fata deum, si mens non laeua fuisset,

2:55 impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

2:56 Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.

2:57 Ecce, manus iuuenem interea post terga reuinctum

2:58 pastores magno ad regem clamore trahebant

2:59 Dardanidae, qui se ignotum uenientibus ultro,

2:60 hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achiuis,

2:61 obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

2:62 seu uersare dolos seu certae occumbere morti.

2:63 undique uisendi studio Troiana iuuentus

2:64 circumfusa ruit certantque inludere capto.

2:65 accipe nunc Danaum insidias et crimine ab uno

2:66 disce omnis.

2:67 namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

2:68 constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit,

2:69 'heu, quae nunc tellus,' inquit, 'quae me aequora possunt

2:70 accipere? aut quid iam misero mihi denique restat,

2:71 cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

2:72 Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'

2:73 quo gemitu conuersi animi compressus et omnis

2:74 impetus. hortamur fari quo sanguine cretus,

2:75 quidue ferat; memoret quae sit fiducia capto.

2:76 'Cuncta equidem tibi, rex, fuerit quodcumque, fatebor

2:77 uera,' inquit; 'neque me Argolica de gente negabo.

2:78 hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

2:79 finxit, uanum etiam mendacemque improba finget.

2:80 fando aliquod si forte tuas peruenit ad auris

2:81 Belidae nomen Palamedis et incluta fama

2:82 gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

2:83 insontem infando indicio, quia bella uetabat,

2:84 demisere neci, nunc cassum lumine lugent:

2:85 illi me comitem et consanguinitate propinquum

2:86 pauper in arma pater primis huc misit ab annis.

2:87 dum stabat regno incolumis regumque uigebat

2:88 conciliis, et nos aliquod nomenque decusque

2:89 gessimus. inuidia postquam pellacis Vlixi

2:90 (haud ignota loquor) superis concessit ab oris,

2:91 adflictus uitam in tenebris luctuque trahebam

2:92 et casum insontis mecum indignabar amici.

2:93 nec tacui demens et me, fors si qua tulisset,

2:94 si patrios umquam remeassem uictor ad Argos,

2:95 promisi ultorem et uerbis odia aspera moui.

2:96 hinc mihi prima mali labes, hinc semper Vlixes

2:97 criminibus terrere nouis, hinc spargere uoces

2:98 in uulgum ambiguas et quaerere conscius arma.

2:99 nec requieuit enim, donec Calchante ministro‹

2:100 sed quid ego haec autem nequiquam ingrata reuoluo,

2:101 quidue moror? si omnis uno ordine habetis Achiuos,

2:102 idque audire sat est, iamdudum sumite poenas:

2:103 hoc Ithacus uelit et magno mercentur Atridae.'

2:104 Tum uero ardemus scitari et quaerere causas,

2:105 ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

2:106 prosequitur pauitans et ficto pectore fatur:

2:107 'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

2:108 moliri et longo fessi discedere bello;

2:109 fecissentque utinam! saepe illos aspera ponti

2:110 interclusit hiems et terruit Auster euntis.

2:111 praecipue cum iam hic trabibus contextus acernis

2:112 staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

2:113 suspensi Eurypylum scitatum oracula Phoebi

2:114 mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

2:115 "sanguine placastis uentos et uirgine caesa,

2:116 cum primum Iliacas, Danai, uenistis ad oras;

2:117 sanguine quaerendi reditus animaque litandum

2:118 Argolica." uulgi quae uox ut uenit ad auris,

2:119 obstipuere animi gelidusque per ima cucurrit

2:120 ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

2:121 hic Ithacus uatem magno Calchanta tumultu

2:122 protrahit in medios; quae sint ea numina diuum

2:123 flagitat. et mihi iam multi crudele canebant

2:124 artificis scelus, et taciti uentura uidebant.

2:125 bis quinos silet ille dies tectusque recusat

2:126 prodere uoce sua quemquam aut opponere morti.

2:127 uix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

2:128 composito rumpit uocem et me destinat arae.

2:129 adsensere omnes et, quae sibi quisque timebat,

2:130 unius in miseri exitium conuersa tulere.

2:131 iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari

2:132 et salsae fruges et circum tempora uittae.

2:133 eripui, fateor, leto me et uincula rupi,

2:134 limosoque lacu per noctem obscurus in ulua

2:135 delitui dum uela darent, si forte dedissent.

2:136 nec mihi iam patriam antiquam spes ulla uidendi

2:137 nec dulcis natos exoptatumque parentem,

2:138 quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

2:139 effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

2:140 quod te per superos et conscia numina ueri,

2:141 per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

2:142 intemerata fides, oro, miserere laborum

2:143 tantorum, miserere animi non digna ferentis.'

2:144 His lacrimis uitam damus et miserescimus ultro.

2:145 ipse uiro primus manicas atque arta leuari

2:146 uincla iubet Priamus dictisque ita fatur amicis:

2:147 'quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios

2:148 (noster eris) mihique haec edissere uera roganti:

2:149 quo molem hanc immanis equi statuere? quis auctor?

2:150 quidue petunt? quae religio? aut quae machina belli?'

2:151 dixerat. ille dolis instructus et arte Pelasga

2:152 sustulit exutas uinclis ad sidera palmas:

2:153 'uos, aeterni ignes, et non uiolabile uestrum

2:154 testor numen,' ait, 'uos arae ensesque nefandi,

2:155 quos fugi, uittaeque deum, quas hostia gessi:

2:156 fas mihi Graiorum sacrata resoluere iura,

2:157 fas odisse uiros atque omnia ferre sub auras,

2:158 si qua tegunt, teneor patriae nec legibus ullis.

2:159 tu modo promissis maneas seruataque serues

2:160 Troia fidem, si uera feram, si magna rependam.

2:161 omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

2:162 Palladis auxiliis semper stetit. impius ex quo

2:163 Tydides sed enim scelerumque inuentor Vlixes,

2:164 fatale adgressi sacrato auellere templo

2:165 Palladium caesis summae custodibus arcis,

2:166 corripuere sacram effigiem manibusque cruentis

2:167 uirgineas ausi diuae contingere uittas,

2:168 ex illo fluere ac retro sublapsa referri

2:169 spes Danaum, fractae uires, auersa deae mens.

2:170 nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

2:171 uix positum castris simulacrum: arsere coruscae

2:172 luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

2:173 sudor iit, terque ipsa solo (mirabile dictu)

2:174 emicuit parmamque ferens hastamque trementem.

2:175 extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

2:176 nec posse Argolicis exscindi Pergama telis

2:177 omina ni repetant Argis numenque reducant

2:178 quod pelago et curuis secum auexere carinis.

2:179 et nunc quod patrias uento petiere Mycenas,

2:180 arma deosque parant comites pelagoque remenso

2:181 improuisi aderunt; ita digerit omina Calchas.

2:182 hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

2:183 effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

2:184 hanc tamen immensam Calchas attollere molem

2:185 roboribus textis caeloque educere iussit,

2:186 ne recipi portis aut duci in moenia posset,

2:187 neu populum antiqua sub religione tueri.

2:188 nam si uestra manus uiolasset dona Mineruae,

2:189 tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

2:190 conuertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

2:191 sin manibus uestris uestram ascendisset in urbem,

2:192 ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

2:193 uenturam, et nostros ea fata manere nepotes.'

2:194 Talibus insidiis periurique arte Sinonis

2:195 credita res, captique dolis lacrimisque coactis

2:196 quos neque Tydides nec Larisaeus Achilles,

2:197 non anni domuere decem, non mille carinae.

2:198 Hic aliud maius miseris multoque tremendum

2:199 obicitur magis atque improuida pectora turbat.

2:200 Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

2:201 sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

2:202 ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta

2:203 (horresco referens) immensis orbibus angues

2:204 incumbunt pelago pariterque ad litora tendunt;

2:205 pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

2:206 sanguineae superant undas, pars cetera pontum

2:207 pone legit sinuatque immensa uolumine terga.

2:208 fit sonitus spumante salo; iamque arua tenebant

2:209 ardentisque oculos suffecti sanguine et igni

2:210 sibila lambebant linguis uibrantibus ora.

2:211 diffugimus uisu exsangues. illi agmine certo

2:212 Laocoonta petunt; et primum parua duorum

2:213 corpora natorum serpens amplexus uterque

2:214 implicat et miseros morsu depascitur artus;

2:215 post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

2:216 corripiunt spirisque ligant ingentibus; et iam

2:217 bis medium amplexi, bis collo squamea circum

2:218 terga dati superant capite et ceruicibus altis.

2:219 ille simul manibus tendit diuellere nodos

2:220 perfusus sanie uittas atroque ueneno,

2:221 clamores simul horrendos ad sidera tollit:

2:222 qualis mugitus, fugit cum saucius aram

2:223 taurus et incertam excussit ceruice securim.

2:224 at gemini lapsu delubra ad summa dracones

2:225 effugiunt saeuaeque petunt Tritonidis arcem,

2:226 sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

2:227 tum uero tremefacta nouus per pectora cunctis

2:228 insinuat pauor, et scelus expendisse merentem

2:229 Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

2:230 laeserit et tergo sceleratam intorserit hastam.

2:231 ducendum ad sedes simulacrum orandaque diuae

2:232 numina conclamant.

2:233 diuidimus muros et moenia pandimus urbis.

2:234 accingunt omnes operi pedibusque rotarum

2:235 subiciunt lapsus, et stuppea uincula collo

2:236 intendunt; scandit fatalis machina muros

2:237 feta armis. pueri circum innuptaeque puellae

2:238 sacra canunt funemque manu contingere gaudent;

2:239 illa subit mediaeque minans inlabitur urbi.

2:240 o patria, o diuum domus Ilium et incluta bello

2:241 moenia Dardanidum! quater ipso in limine portae

2:242 substitit atque utero sonitum quater arma dedere;

2:243 instamus tamen immemores caecique furore

2:244 et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

2:245 tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

2:246 ora dei iussu non umquam credita Teucris.

2:247 nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

2:248 ille dies, festa uelamus fronde per urbem.

2:249 Vertitur interea caelum et ruit Oceano nox

2:250 inuoluens umbra magna terramque polumque

2:251 Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

2:252 conticuere; sopor fessos complectitur artus.

2:253 et iam Argiua phalanx instructis nauibus ibat

2:254 a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

2:255 litora nota petens, flammas cum regia puppis

2:256 extulerat, fatisque deum defensus iniquis

2:257 inclusos utero Danaos et pinea furtim

2:258 laxat claustra Sinon. illos patefactus ad auras

2:259 reddit equus laetique cauo se robore promunt

2:260 Thessandrus Sthenelusque duces et dirus Vlixes,

2:261 demissum lapsi per funem, Acamasque Thoasque

2:262 Pelidesque Neoptolemus primusque Machaon

2:263 et Menelaus et ipse doli fabricator Epeos.

2:264 inuadunt urbem somno uinoque sepultam;

2:265 caeduntur uigiles, portisque patentibus omnis

2:266 accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

2:267 Tempus erat quo prima quies mortalibus aegris

2:268 incipit et dono diuum gratissima serpit.

2:269 in somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

2:270 uisus adesse mihi largosque effundere fletus,

2:271 raptatus bigis ut quondam, aterque cruento

2:272 puluere perque pedes traiectus lora tumentis.

2:273 ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

2:274 Hectore qui redit exuuias indutus Achilli

2:275 uel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis!

2:276 squalentem barbam et concretos sanguine crinis

2:277 uulneraque illa gerens, quae circum plurima muros

2:278 accepit patrios. ultro flens ipse uidebar

2:279 compellare uirum et maestas expromere uoces:

2:280 'o lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum,

2:281 quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris

2:282 exspectate uenis? ut te post multa tuorum

2:283 funera, post uarios hominumque urbisque labores

2:284 defessi aspicimus! quae causa indigna serenos

2:285 foedauit uultus? aut cur haec uulnera cerno?'

2:286 ille nihil, nec me quaerentem uana moratur,

2:287 sed grauiter gemitus imo de pectore ducens,

2:288 'heu fuge, nate dea, teque his' ait 'eripe flammis.

2:289 hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

2:290 sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

2:291 defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

2:292 sacra suosque tibi commendat Troia penatis;

2:293 hos cape fatorum comites, his moenia quaere

2:294 magna pererrato statues quae denique ponto.'

2:295 sic ait et manibus uittas Vestamque potentem

2:296 aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

2:297 Diuerso interea miscentur moenia luctu,

2:298 et magis atque magis, quamquam secreta parentis

2:299 Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

2:300 clarescunt sonitus armorumque ingruit horror.

2:301 excutior somno et summi fastigia tecti

2:302 ascensu supero atque arrectis auribus asto:

2:303 in segetem ueluti cum flamma furentibus Austris

2:304 incidit, aut rapidus montano flumine torrens

2:305 sternit agros, sternit sata laeta boumque labores

2:306 praecipitisque trahit siluas; stupet inscius alto

2:307 accipiens sonitum saxi de uertice pastor.

2:308 tum uero manifesta fides, Danaumque patescunt

2:309 insidiae. iam Deiphobi dedit ampla ruinam

2:310 Volcano superante domus, iam proximus ardet

2:311 Vcalegon; Sigea igni freta lata relucent.

2:312 exoritur clamorque uirum clangorque tubarum.

2:313 arma amens capio; nec sat rationis in armis,

2:314 sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

2:315 cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

2:316 praecipitat, pulchrumque mori succurrit in armis.

2:317 Ecce autem telis Panthus elapsus Achiuum,

2:318 Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

2:319 sacra manu uictosque deos paruumque nepotem

2:320 ipse trahit cursuque amens ad limina tendit.

2:321 'quo res summa loco, Panthu? quam prendimus arcem?'

2:322 uix ea fatus eram gemitu cum talia reddit:

2:323 'uenit summa dies et ineluctabile tempus

2:324 Dardaniae. fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

2:325 gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

2:326 transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

2:327 arduus armatos mediis in moenibus astans

2:328 fundit equus uictorque Sinon incendia miscet

2:329 insultans. portis alii bipatentibus adsunt,

2:330 milia quot magnis umquam uenere Mycenis;

2:331 obsedere alii telis angusta uiarum

2:332 oppositis; stat ferri acies mucrone corusco

2:333 stricta, parata neci; uix primi proelia temptant

2:334 portarum uigiles et caeco Marte resistunt.'

2:335 talibus Othryadae dictis et numine diuum

2:336 in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

2:337 quo fremitus uocat et sublatus ad aethera clamor.

2:338 addunt se socios Rhipeus et maximus armis

2:339 Epytus, oblati per lunam, Hypanisque Dymasque

2:340 et lateri adglomerant nostro, iuuenisque Coroebus

2:341 Mygdonides‹illis ad Troiam forte diebus

2:342 uenerat insano Cassandrae incensus amore

2:343 et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

2:344 infelix qui non sponsae praecepta furentis

2:345 audierit!

2:346 quos ubi confertos ardere in proelia uidi,

2:347 incipio super his: 'iuuenes, fortissima frustra

2:348 pectora, si uobis audentem extrema cupido

2:349 certa sequi, quae sit rebus fortuna uidetis:

2:350 excessere omnes adytis arisque relictis

2:351 di quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

2:352 incensae. moriamur et in media arma ruamus.

2:353 una salus uictis nullam sperare salutem.'

2:354 sic animis iuuenum furor additus. inde, lupi ceu

2:355 raptores atra in nebula, quos improba uentris

2:356 exegit caecos rabies catulique relicti

2:357 faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

2:358 uadimus haud dubiam in mortem mediaeque tenemus

2:359 urbis iter; nox atra caua circumuolat umbra.

2:360 quis cladem illius noctis, quis funera fando

2:361 explicet aut possit lacrimis aequare labores?

2:362 urbs antiqua ruit multos dominata per annos;

2:363 plurima perque uias sternuntur inertia passim

2:364 corpora perque domos et religiosa deorum

2:365 limina. nec soli poenas dant sanguine Teucri;

2:366 quondam etiam uictis redit in praecordia uirtus

2:367 uictoresque cadunt Danai. crudelis ubique

2:368 luctus, ubique pauor et plurima mortis imago.

2:369 Primus se Danaum magna comitante caterua

2:370 Androgeos offert nobis, socia agmina credens

2:371 inscius, atque ultro uerbis compellat amicis:

2:372 'festinate, uiri! nam quae tam sera moratur

2:373 segnities? alii rapiunt incensa feruntque

2:374 Pergama: uos celsis nunc primum a nauibus itis?'

2:375 dixit, et extemplo (neque enim responsa dabantur

2:376 fida satis) sensit medios delapsus in hostis.

2:377 obstipuit retroque pedem cum uoce repressit.

2:378 improuisum aspris ueluti qui sentibus anguem

2:379 pressit humi nitens trepidusque repente refugit

2:380 attollentem iras et caerula colla tumentem,

2:381 haud secus Androgeos uisu tremefactus abibat.

2:382 inruimus densis et circumfundimur armis,

2:383 ignarosque loci passim et formidine captos

2:384 sternimus; aspirat primo Fortuna labori.

2:385 atque hic successu exsultans animisque Coroebus

2:386 'o socii, qua prima' inquit 'Fortuna salutis

2:387 monstrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur:

2:388 mutemus clipeos Danaumque insignia nobis

2:389 aptemus. dolus an uirtus, quis in hoste requirat?

2:390 arma dabunt ipsi.' sic fatus deinde comantem

2:391 Androgei galeam clipeique insigne decorum

2:392 induitur laterique Argiuum accommodat ensem.

2:393 hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuuentus

2:394 laeta facit: spoliis se quisque recentibus armat.

2:395 uadimus immixti Danais haud numine nostro

2:396 multaque per caecam congressi proelia noctem

2:397 conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

2:398 diffugiunt alii ad nauis et litora cursu

2:399 fida petunt; pars ingentem formidine turpi

2:400 scandunt rursus equum et nota conduntur in aluo.

2:401 Heu nihil inuitis fas quemquam fidere diuis!

2:402 ecce trahebatur passis Priameia uirgo

2:403 crinibus a templo Cassandra adytisque Mineruae

2:404 ad caelum tendens ardentia lumina frustra,

2:405 lumina, nam teneras arcebant uincula palmas.

2:406 non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus

2:407 et sese medium iniecit periturus in agmen;

2:408 consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

2:409 hic primum ex alto delubri culmine telis

2:410 nostrorum obruimur oriturque miserrima caedes

2:411 armorum facie et Graiarum errore iubarum.

2:412 tum Danai gemitu atque ereptae uirginis ira

2:413 undique collecti inuadunt, acerrimus Aiax

2:414 et gemini Atridae Dolopumque exercitus omnis:

2:415 aduersi rupto ceu quondam turbine uenti

2:416 confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

2:417 Eurus equis; stridunt siluae saeuitque tridenti

2:418 spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

2:419 illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

2:420 fudimus insidiis totaque agitauimus urbe,

2:421 apparent; primi clipeos mentitaque tela

2:422 agnoscunt atque ora sono discordia signant.

2:423 ilicet obruimur numero, primusque Coroebus

2:424 Penelei dextra diuae armipotentis ad aram

2:425 procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

2:426 qui fuit in Teucris et seruantissimus aequi

2:427 (dis aliter uisum); pereunt Hypanisque Dymasque

2:428 confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

2:429 labentem pietas nec Apollinis infula texit.

2:430 Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

2:431 testor, in occasu uestro nec tela nec ullas

2:432 uitauisse uices, Danaum et, si fata fuissent

2:433 ut caderem, meruisse manu. diuellimur inde,

2:434 Iphitus et Pelias mecum (quorum Iphitus aeuo

2:435 iam grauior, Pelias et uulnere tardus Vlixi),

2:436 protinus ad sedes Priami clamore uocati.

2:437 hic uero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

2:438 bella forent, nulli tota morerentur in urbe,

2:439 sic Martem indomitum Danaosque ad tecta ruentis

2:440 cernimus obsessumque acta testudine limen.

2:441 haerent parietibus scalae postisque sub ipsos

2:442 nituntur gradibus clipeosque ad tela sinistris

2:443 protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

2:444 Dardanidae contra turris ac tota domorum

2:445 culmina conuellunt; his se, quando ultima cernunt,

2:446 extrema iam in morte parant defendere telis,

2:447 auratasque trabes, ueterum decora alta parentum,

2:448 deuoluunt; alii strictis mucronibus imas

2:449 obsedere fores, has seruant agmine denso.

2:450 instaurati animi regis succurrere tectis

2:451 auxilioque leuare uiros uimque addere uictis.

2:452 Limen erat caecaeque fores et peruius usus

2:453 tectorum inter se Priami, postesque relicti

2:454 a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

2:455 saepius Andromache ferre incomitata solebat

2:456 ad soceros et auo puerum Astyanacta trahebat.

2:457 euado ad summi fastigia culminis, unde

2:458 tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

2:459 turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

2:460 eductam tectis, unde omnis Troia uideri

2:461 et Danaum solitae naues et Achaica castra,

2:462 adgressi ferro circum, qua summa labantis

2:463 iuncturas tabulata dabant, conuellimus altis

2:464 sedibus impulimusque; ea lapsa repente ruinam

2:465 cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

2:466 incidit. ast alii subeunt, nec saxa nec ullum

2:467 telorum interea cessat genus.

2:468 Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

2:469 exsultat telis et luce coruscus aena:

2:470 qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus,

2:471 frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

2:472 nunc, positis nouus exuuiis nitidusque iuuenta,

2:473 lubrica conuoluit sublato pectore terga

2:474 arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

2:475 una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

2:476 armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

2:477 succedunt tecto et flammas ad culmina iactant.

2:478 ipse inter primos correpta dura bipenni

2:479 limina perrumpit postisque a cardine uellit

2:480 aeratos; iamque excisa trabe firma cauauit

2:481 robora et ingentem lato dedit ore fenestram.

2:482 apparet domus intus et atria longa patescunt;

2:483 apparent Priami et ueterum penetralia regum,

2:484 armatosque uident stantis in limine primo.

2:485 at domus interior gemitu miseroque tumultu

2:486 miscetur, penitusque cauae plangoribus aedes

2:487 femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

2:488 tum pauidae tectis matres ingentibus errant

2:489 amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

2:490 instat ui patria Pyrrhus; nec claustra nec ipsi

2:491 custodes sufferre ualent; labat ariete crebro

2:492 ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

2:493 fit uia ui; rumpunt aditus primosque trucidant

2:494 immissi Danai et late loca milite complent.

2:495 non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

2:496 exiit oppositasque euicit gurgite moles,

2:497 fertur in arua furens cumulo camposque per omnis

2:498 cum stabulis armenta trahit. uidi ipse furentem

2:499 caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas,

2:500 uidi Hecubam centumque nurus Priamumque per aras

2:501 sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignis.

2:502 quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

2:503 barbarico postes auro spoliisque superbi

2:504 procubuere; tenent Danai qua deficit ignis.

2:505 Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

2:506 urbis uti captae casum conuulsaque uidit

2:507 limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

2:508 arma diu senior desueta trementibus aeuo

2:509 circumdat nequiquam umeris et inutile ferrum

2:510 cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

2:511 aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

2:512 ingens ara fuit iuxtaque ueterrima laurus

2:513 incumbens arae atque umbra complexa penatis.

2:514 hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

2:515 praecipites atra ceu tempestate columbae,

2:516 condensae et diuum amplexae simulacra sedebant.

2:517 ipsum autem sumptis Priamum iuuenalibus armis

2:518 ut uidit, 'quae mens tam dira, miserrime coniunx,

2:519 impulit his cingi telis? aut quo ruis?' inquit.

2:520 'non tali auxilio nec defensoribus istis

2:521 tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet Hector.

2:522 huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

2:523 aut moriere simul.' sic ore effata recepit

2:524 ad sese et sacra longaeuum in sede locauit.

2:525 Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

2:526 unus natorum Priami, per tela, per hostis

2:527 porticibus longis fugit et uacua atria lustrat

2:528 saucius. illum ardens infesto uulnere Pyrrhus

2:529 insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

2:530 ut tandem ante oculos euasit et ora parentum,

2:531 concidit ac multo uitam cum sanguine fudit.

2:532 hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

2:533 non tamen abstinuit nec uoci iraeque pepercit:

2:534 'at tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis

2:535 si qua est caelo pietas quae talia curet,

2:536 persoluant grates dignas et praemia reddant

2:537 debita, qui nati coram me cernere letum

2:538 fecisti et patrios foedasti funere uultus.

2:539 at non ille, satum quo te mentiris, Achilles

2:540 talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

2:541 supplicis erubuit corpusque exsangue sepulcro

2:542 reddidit Hectoreum meque in mea regna remisit.'

2:543 sic fatus senior telumque imbelle sine ictu

2:544 coniecit, rauco quod protinus aere repulsum,

2:545 et summo clipei nequiquam umbone pependit.

2:546 cui Pyrrhus: 'referes ergo haec et nuntius ibis

2:547 Pelidae genitori. illi mea tristia facta

2:548 degeneremque Neoptolemum narrare memento.

2:549 nunc morere.' hoc dicens altaria ad ipsa trementem

2:550 traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

2:551 implicuitque comam laeua, dextraque coruscum

2:552 extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

2:553 haec finis Priami fatorum, hic exitus illum

2:554 sorte tulit Troiam incensam et prolapsa uidentem

2:555 Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

2:556 regnatorem Asiae. iacet ingens litore truncus,

2:557 auulsumque umeris caput et sine nomine corpus.

2:558 At me tum primum saeuus circumstetit horror.

2:559 obstipui; subiit cari genitoris imago,

2:560 ut regem aequaeuum crudeli uulnere uidi

2:561 uitam exhalantem, subiit deserta Creusa

2:562 et direpta domus et parui casus Iuli.

2:563 respicio et quae sit me circum copia lustro.

2:564 deseruere omnes defessi, et corpora saltu

2:565 ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

2:566 [Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

2:567 seruantem et tacitam secreta in sede latentem

2:568 Tyndarida aspicio; dant claram incendia lucem

2:569 erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

2:570 illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros

2:571 et Danaum poenam et deserti coniugis iras

2:572 praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

2:573 abdiderat sese atque aris inuisa sedebat.

2:574 exarsere ignes animo; subit ira cadentem

2:575 ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

2:576 'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

2:577 aspiciet, partoque ibit regina triumpho?

2:578 coniugiumque domumque patris natosque uidebit

2:579 Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

2:580 occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?

2:581 Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

2:582 non ita. namque etsi nullum memorabile nomen

2:583 feminea in poena est, habet haec uictoria laudem;

2:584 exstinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

2:585 laudabor poenas, animumque explesse iuuabit

2:586 ultricis ~famam et cineres satiasse meorum.'

2:587 talia iactabam et furiata mente ferebar,]

2:588 cum mihi se, non ante oculis tam clara, uidendam

2:589 obtulit et pura per noctem in luce refulsit

2:590 alma parens, confessa deam qualisque uideri

2:591 caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

2:592 continuit roseoque haec insuper addidit ore:

2:593 'nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

2:594 quid furis? aut quonam nostri tibi cura recessit?

2:595 non prius aspicies ubi fessum aetate pa